Tüm yönleriyle anksiyete bozukluğu
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Psikanalitik Kuramda Anksiyete Kavramı ve Temelleri
Anksiyete; kaygı, sıkıntı, endişe ve bunaltı gibi duygu durumlarını tanımlayan genel bir kavramdır. Psikanalitik kurama göre, organik bir kökeni olmayan tüm ruhsal hastalıkların temelinde anksiyete yatmaktadır. Bu süreçte egonun (benlik) anksiyeteyi kontrol altında tutabilmek amacıyla kullandığı savunma mekanizmaları, ortaya çıkan psikopatolojinin türünü belirleyen ana unsurdur.
Anksiyetenin kaynağı, bireyin bilinçli olarak farkında olmadığı ve bilinçaltında yer alan içsel çatışmalardır. Kaygının yöneldiği alan veya etkilediği sistem, hastalığın klinik görünümünü şu şekilde değiştirir:
| Anksiyetenin Yönelimi | Ortaya Çıkan Patoloji |
|---|---|
| Belirli bir durum veya objeye yer değiştirme | Fobi |
| Belirli bir fizyolojik sistem üzerinde etkili olma | Somatizasyon |
| Bir organın işlevselliğini geçici olarak durdurma | Konversiyon |
| Gereksiz hareket tekrarı veya saçma düşünceler | Obsesyon ve Kompulsiyon |
Psikanalitik Literatürde 7 Temel Anksiyete Türü
Psikanalitik literatür çerçevesinde anksiyete yedi farklı kategoride ele alınmaktadır. Bu türler, bireyin gelişimsel süreçleri ve içsel çatışmalarıyla doğrudan ilişkilidir.
1. Dürtüsel Anksiyete
Dürtüsel anksiyete, başta cinsellik ve saldırganlık olmak üzere temel dürtülerin doğrudan veya dolaylı yollarla tatmin edilememesi sonucu oluşur. Bu durum ruhsal yapıda bir baskı yaratarak kaynağı belirsiz kaygılara yol açar. Toplumsal kurallar, dini ve ahlaki ilkeler nedeniyle bilinçdışı sistemler tarafından bastırılan bu dürtüler, kişi tarafından fark edilmediği için çatışma derinleşir. Birey bu dürtülerini fark edip uygun bir kanala yönlendirdiğinde anksiyete seviyesi azalır.
2. Ayrılık Anksiyetesi
Sevilen bir nesnenin, kişinin veya alışılmış bir durumun kaybı karşısında hissedilen yoğun kaygıya ayrılık anksiyetesi denir. Bu durum sadece bir kişiden ayrılmakla sınırlı değildir; şehir değişikliği, iş kaybı, askerlik veya sevilen bir eşyanın (örneğin bir arabanın) değiştirilmesi bile bu kaygıyı tetikleyebilir. Örneğin, taşındığı şehirde eski sosyal çevresinden uzaklaşan bir danışanda görülen depresif belirtiler, aslında temel bir ayrılık anksiyetesinin sonucudur.
3. Kastrasyon Anksiyetesi
Kastrasyon anksiyetesi, bireyin elde ettiği bir haz ya da başarı karşısında cezalandırılacağı beklentisidir. Toplumumuzdaki "çok güldük, başımıza bir şey gelmesin" inancı bu kaygının tipik bir yansımasıdır. Bu kaygı düzeyi yükseldiğinde kişi kendini baltalama veya bloke etme eğilimi gösterir. Örneğin, iş yerinde terfi alan bir bireyin, bu başarının ardından hastalık hastası (hipokondriyak) şikayetler geliştirmesi, ruhsal yapının bu hazzı hazmedememesinden kaynaklanabilir.
4. Süperego Anksiyetesi
Süperego (üst benlik), toplumdan ve ebeveynlerden öğrenilen ahlaki standartların içselleştirilmiş halidir. Bireyin içsel dürtüleri ile süperegonun katı kuralları çatıştığında süperego anksiyetesi ortaya çıkar.
- Suçluluk Duygusu: Yasaklanan bir eylemin gerçekleştirilmesi sonrası hissedilen yoğun pişmanlık.
- Çatışma Örneği: Bir müdüre duyulan öfkenin (dürtü), iş kaybetme korkusu ve otoriteye saygı kuralıyla (süperego) baskılanması sonucu panik atak nöbetlerinin tetiklenmesi.
5. Fragmantasyon Anksiyetesi
Bireyin aşırı stresli bir durum karşısında yaşadığı dağılma hissine fragmantasyon (parçalanma) anksiyetesi denir. Kişi bu parçalanmayı önlemek için telafi edici stratejiler geliştirir. Bazı bireyler bu kaygıyı yaratıcı faaliyetlerle (kitap yazmak vb.) toparlamaya çalışırken, narsisistik yapılarda uyuşturucu kullanımı veya kontrolsüz cinsellik gibi "eyleme vurma" savunmaları görülebilir. Bu iki uç arasındaki tercih, bireyin ruhsal sağlık düzeyinin bir göstergesidir.
6. Varoluşsal Anksiyete
Varoluşçu teorilere göre bu kaygı, ölümün kaçınılmazlığı ve hayatın anlamsızlığı karşısında hissedilen derin bir memnuniyetsizliktir. Varoluşsal anksiyete, kişinin varlığını anlamlandırma çabası olarak ortaya çıkar. Örneğin, hayatın anlamını sorgulayan ve inanç sistemini değiştiren bir gencin, ölümün bir son olduğu düşüncesiyle yaşadığı içsel çatışmalar bu bağlamda değerlendirilir. Anksiyete burada, derin boşluğa karşı geliştirilen bir cevaptır.
7. Komorbid Anksiyete
Yukarıda detaylandırılan anksiyete türlerinden birden fazlasının aynı anda, bir arada görülmesi durumuna komorbid anksiyete adı verilmektedir. Ruhsal süreçler karmaşık olduğu için çoğu vakada birden fazla kaygı türü iç içe geçmiş halde bulunabilir.
