Obezitede Yeme Kontrolü ve Davranış Terapisi
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Obezite ve Yeme Davranışı Arasındaki İlişki
Obezite gelişiminde ve bu durumun süreklilik kazanmasında yeme davranışı kritik bir rol oynamaktadır. Kontrolsüz kilo alımının yanı sıra, özellikle diyet girişimlerinden istenilen sonucun alınamaması, bireyin yeme davranışını kontrol edememesi ile doğrudan ilişkilidir. Obezite tedavisinde kalıcı bir başarı için yaşam tarzı değişikliği şarttır ve bu süreci yönetmede davranış terapisi yöntemlerine duyulan ihtiyaç her geçen gün artmaktadır.
Dünya genelinde, özellikle ABD ve Avrupa ülkelerinde obezite tedavisi, psikiyatristler ile iş birliği içerisinde multidisipliner bir yaklaşımla yürütülmektedir. Ülkemizde de bu konudaki farkındalık artmakta ve benzer klinik girişimler yaygınlaşmaktadır.
Davranış Terapisi ve Bireysel Değerlendirme Süreci
Davranış terapisinin temel amacı; kişinin düşünme biçimi, yeme tutumu ve aktivite örüntüsünü değiştirerek bireye özgü bir uygulama planı oluşturmaktır. Klinisyen; yargılayıcı olmayan, kabullenici ve destekleyici bir tutumla şu unsurları değerlendirir:
- Bireyin beden ağırlığı öyküsü ve geçmiş tedavi girişimleri,
- Kişilerarası ilişkiler ve çevresel stres faktörleri,
- Beden imajı ve benlik saygısı düzeyi.
Eşlik Eden Psikiyatrik Rahatsızlıklar
Obez bireylerde, obez olmayanlara oranla depresyon ve anksiyete bozuklukları daha sık görülmektedir. Özellikle duygudurum bozuklukları, obez kadınlarda erkeklere göre daha yüksek bir prevalansa sahiptir. Tedavi sürecinde aşağıdaki spesifik bozukluklar mutlaka incelenmelidir:
- Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu: Dürtüsel yeme ataklarının yoğun olduğu, obezite cerrahisi sonrası komplikasyon riskini artıran bir durumdur.
- Gece Yeme Sendromu: Yeme kontrolünü zorlaştıran ve kilo kaybını engelleyen bir diğer psikiyatrik tablodur.
Yeme Davranışını Tetikleyen Koşullandırıcı Etkenler
Davranış terapisinde, yeme eylemi ile ilişkili koşullandırıcı etkenler belirlenir. Beyin, bir davranıştan önce veya sonra sunulan uyaranları o davranışla kodlar. Örneğin, televizyon izlerken yemek yemek bu iki eylemi birbirine bağlar; bu durum ne kadar sık tekrarlanırsa aradaki bağ o kadar güçlenir.
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Olumlu Pekiştirme | Yemek yemenin haz vermesi sonucu davranışın tekrarlanma olasılığının artması. |
| Olumsuz Pekiştirme | Egzersiz gibi zorlayıcı aktivitelerin yarattığı rahatsızlık nedeniyle davranıştan kaçınılması. |
| İçsel Uyaranlar | Yeme davranışını tetikleyen düşünce, imge ve suçluluk gibi duygular. |
Kendini Gözleme ve Farkındalık Becerileri
Davranış terapisinde kendini gözleme (kaydetme) ve farkındalık becerilerinin geliştirilmesi esastır. Uzun dönemli kilo kaybı ile kayıt tutma sıklığı arasında pozitif bir korelasyon bulunmaktadır. Ruhsal ve bedensel farkındalık arttıkça, kaygı ve öfke gibi duyguların tetiklediği kontrolsüz yeme davranışı azalır.
Kendini gözleme süreci şunları içerir:
- Tüketilen gıdaların türü, miktarı ve kalori değeri,
- Günlük fiziksel aktivite düzeyi,
- Vücut ağırlığının düzenli takibi,
- Bedensel ve duyumsal farkındalığın geliştirilmesi.
Uyaran Kontrolü ve Stratejik Önlemler
Uyaranların kontrol edilmesi, yeme davranışı kontrolden çıkmadan önce tedbir alınmasını sağlar. Fast-food restoranlar, açık büfeler ve sınırsız yemek promosyonları uygunsuz yeme uyaranlarıdır. Bu uyaranları yönetmek için şu stratejiler uygulanabilir:
- Alışveriş Yönetimi: Alışveriş listesi dışına çıkmamak.
- Ev Düzeni: Yemekleri görünür yerlerden uzaklaştırmak ve küçük porsiyonlar kullanmak.
- Mutfak Alışkanlıkları: Atıştırmayı önlemek için yemek biter bitmez bulaşıkları yıkamak.
- Egzersiz Teşviki: Spor ayakkabılarını kapı yanında tutmak veya egzersiz çizelgesini buzdolabına asmak.
Bilişsel Yeniden Yapılandırma
Kişinin kendisine yönelik aşırı eleştirel tutumu veya umutsuzluk düşünceleri, kontrolsüz yeme davranışlarını tetikler. "Diyet asla başarılı olmayacak" gibi gerçek dışı hedefler ve karamsar düşünceler, tedavinin başarısını engeller. Bu tür negatif düşünce kalıplarının ele alınıp yeniden yapılandırılması, obezite ile mücadelenin en önemli bileşenlerinden biridir.
