Kanserde Risk Faktörleri

Kanser İstatistikleri ve En Sık Görülen Türler

ABD 2016 verilerine göre erkeklerde en sık görülen kanser türü prostat kanseri, kadınlarda ise meme kanseridir. Dünya genelinde en sık ölüme sebep olan kanser türü ise hem erkeklerde hem de kadınlarda akciğer kanseri olarak kaydedilmiştir. Türkiye istatistikleri incelendiğinde ise tek temel farkın, erkeklerde en sık görülen kanser türünün akciğer kanseri olmasıdır.

Peki, en sık görülen bu kanserlerin ve diğer kanser alt tiplerinin gelişimine zemin hazırlayan risk faktörleri nelerdir? Hangi durumlarda kanser riski artış göstermektedir? Bu rehberde, bilimsel veriler ışığında kanser riskini artıran temel unsurları detaylandıracağız.

Kanser Riskini Artıran Temel Faktörler

AACR (American Association for Cancer Research) tarafından 2015 yılında yayınlanan rapora göre, kanser riskini artıran faktörler sıklık sırasına göre şu şekilde listelenmiştir:

1. Sigara Kullanımı
2. Obezite
3. Bakteri ve Virüsler

Raporda belirtilen diğer önemli risk faktörleri arasında fiziksel inaktivite (hareketsizlik), diyetsel faktörler, alkol tüketimi, endüstriyel maruziyetler, hormonal faktörler, UV ışınları (güneş ışığı), radyasyon maruziyeti ve çevresel kirlilik yer almaktadır.

Sigara Kullanımı ve Kanser İlişkisi

Gelişmiş ülkelerde tüm kanser kaynaklı ölümlerin %21’inin, ABD’de ise %33’ünün temel sebebi sigara kullanımıdır. Sigara kullanımı, vücutta birçok farklı sistemde malignite oluşumunu tetiklemektedir.

Sigara kullanımı sonucu görülme riski artan kanserler şunlardır:

• Akciğer ve larinks (gırtlak) kanseri
• Özefagus (yemek borusu) ve ağız içi kanserleri
• Mesane ve böbrek kanseri
• Karaciğer, mide ve pankreas kanseri
• Kolon ve rektum (kalın bağırsak) kanseri
• Akut lösemi ve serviks (rahim ağzı) kanseri

Yaş Faktörünün Kanser Üzerindeki Etkisi

Yaş, birçok kanser türü için kritik bir risk faktörüdür. Tüm kanser türleri için ortalama tanı yaşı 66 olarak belirlenmiştir. Meme kanseri, kolorektal kanserler ve akciğer kanseri genellikle ileri yaşlarda teşhis edilirken; lösemi ve lenfoma gibi bazı maligniteler daha genç yaşlarda görülebilmektedir.

Özellikle 45 yaşından sonra kanser riski önemli ölçüde artış gösterir. Türkiye'de meme kanserinin diğer ülkelere kıyasla daha genç yaşlarda görülmesi dikkat çekici bir istatistiksel veridir.

Çevresel ve Endüstriyel Maruziyetler

Belirli kimyasal maddelere uzun süreli maruz kalmak, kanser gelişiminde doğrudan rol oynamaktadır. Aşağıdaki tabloda, karsinojen maddeler ve bunlarla ilişkili kanser tipleri yer almaktadır:

Bunlara ek olarak, yoğun güneş ışığına maruziyet, cilt kanseri türleri arasında özellikle melanom riskini ciddi oranda artırmaktadır.

Kronik İnflamasyon ve Kanser Riski

Kronik inflamasyon (uzun süreli iltihap), hücrelerde DNA hasarına yol açarak kanserleşme sürecini başlatabilmektedir. Bu nedenle kronik inflamasyon durumlarının takibi hayati önem taşır.

Kanser riskini artıran kronik inflamasyon örnekleri:

• Güneş yanıkları: Üzerinde cilt kanseri gelişme riski bulunur.
• Reflü Özefajit: Barret’s özefagus tablosuna yol açarak yemek borusu kanseri riskini artırır.
• Karaciğer Sirozu: Karaciğer kanseri gelişimi için önemli bir risk faktörüdür.
• İnflamatuvar Bağırsak Hastalıkları: Ülseratif kolit ve Crohn hastalığı, kolon kanseri riskini artırır.
• Kronik Sistit: Uzun süren idrar torbası iltihabı, mesane kanseri riskini tetikleyebilir.

Not: Bu durumların varlığı mutlaka kanser gelişeceği anlamına gelmez; uzman doktor takibi ile riskler kontrol altında tutulabilir.

Diyetsel Faktörler ve Yaşam Tarzı

Beslenme alışkanlıkları kanser riskini doğrudan etkilemektedir. Alkol tüketimi, yetersiz meyve-sebze alımı, yoğun kırmızı et ve işlenmiş et (sucuk, salam, sosis) tüketimi riskli faktörler arasındadır.

Alkol tüketimi; karaciğer, özefagus, farenks, ağız, larinks, meme ve kolorektal kanser riskini artırır. Alkolün sigara ile birlikte kullanımı ise ağız, gırtlak ve yemek borusu kanseri riskini, sadece sigara içenlere oranla çok daha yüksek seviyelere çıkarmaktadır.

Enfeksiyöz Etkenler: Bakteri ve Virüsler

Bazı mikroorganizmaların vücutta yerleşmesi, genetik yapıyı bozarak kansere yol açabilir. En yaygın enfeksiyöz etkenler ve ilişkili oldukları kanserler şunlardır:

• Human Papilloma Virüs (HPV): Serviks (rahim ağzı), anal, orofarengeal, vulvar, vajinal ve penil kanserler.
• Hepatit B ve C Virüsü: Hepatosellüler kanser (karaciğer kanseri).
• HIV: Kaposi sarkomu, lenfoma, serviks, karaciğer, akciğer ve anal kanser.
• Epstein-Barr Virüsü (EBV): Lenfoma, mide ve nazofarenks kanseri.
• Helikobakter Pylori (H. pylori): Mide kanseri.

Obezite ve Genetik Mutasyonlar

Kilo artışı ve obezite, kanser riskini artıran en kritik faktörlerden biridir. Obezite; kolon, rektum, endometrium, özefagus, böbrek, karaciğer, pankreas, safra kesesi ve postmenapozal dönemdeki meme kanseri riskini artırmaktadır.

Kanser vakalarının yaklaşık %10'u genetik mutasyonlar ve ailesel geçiş kaynaklıdır. Özellikle birinci ve ikinci derece yakınlarında meme veya kolon kanseri öyküsü olan bireylerin, tarama testlerini düzenli yaptırması gerekmektedir.

Sonuç olarak; sigarayı bırakmak, ideal kiloyu korumak, sağlıklı beslenmek ve önerilen tarama testlerini aksatmamak, kanseri bir sorun olmaktan çıkarmak için atılacak en önemli adımlardır.