İLİŞKİLERDE NEDENSELLİK VE EDİMSEL KOŞULLAMA BAĞLAMINDA YANKI METAFORU

İlişkilerde Nedensellik ve Edimsel Koşullama

Doğadaki tüm sistemler ve etkileşimler gelişimsel bir yapıya sahiptir. Bu gelişim süreci, nedensellik (determinizm) ilkesi çerçevesinde işler. Hareket ve değişimler, ya bir önceki durumun ya da hedeflenen sonucun etkisiyle şekillenir. Anlamlandırma süreçleri de bu temel doğrultusunda değerlendirilmektedir.

Bu yaklaşımın referans noktası, B.F. Skinner tarafından psikoloji bilimine kazandırılan Edimsel Koşullama kuramıdır. Kurama göre davranışlar, sonuçları tarafından yönetilir. Düşünce ve davranışların artması, azalması veya sönmesi; ödül ve ceza sistemi ile doğrudan ilişkilidir. Bu sistemin diğer bileşenleri olan pozitif ve negatif pekiştirmeler, davranışların sergilenme sıklığını ve yönünü belirleyen temel unsurlardır.

İlişkisel Sistemlerde İhtiyaçlar ve Süreç

İlişkiler, diğer tüm sistemler gibi mutlak bir nedensellik gerektirir. Duygusal, cinsel, ekonomik veya kültürel hangi açıdan tanımlanırsa yapılsın; her ilişki açık veya örtülü ihtiyaçlar dahilinde başlar. İlişkinin devamlılığı ise bu ihtiyaçların karşılanma düzeyine ve yüklenen anlama bağlıdır. İnsan biyolojisi ve tüm fizyolojik sistemimiz de benzer bir mekanizmayla, yani ihtiyaçların giderilmesi prensibiyle çalışır.

Sosyal ilişkiler; aidiyet, sevgi ve değer gibi süreç içerisinde kavramlaşan ihtiyaçlar doğrultusunda ilerler. Özlemek, cinsellik, kızmak veya küsmek gibi her türlü his ve düşünce, ancak bir başkasında karşılık bulduğunda anlam kazanır. Karşı tarafın tepki süreci, bireyin beklenen düşünce ve duygularını şekillendirir.

Davranış ve Tepki Döngüsü

İlişkinin bir sonraki aşamasının nasıl gelişeceği, karşılıklı tepkilere bağlıdır. Kişilerin lehine olan sonuçların tekrarlanma olasılığı her zaman daha yüksektir. Bu durumu şu örneklerle açıklayabiliriz:

• Olumlu Pekiştirme: Sarılmak için hamle yaptığınızda karşı taraf da aynı şekilde karşılık verirse, davranışınız olumlu yönde pekişir.
• Olumsuz Pekiştirme: Karşı taraf geri çekilirse, olumsuz duygular eşliğinde aynı eylemi yapmaktan kaçınma veya uzaklaşma eğilimi başlar.
• Yansıma: Sesiniz yükseldiğinde, karşıdaki kişinin sesinin de yükselme olasılığı oldukça fazladır.

Bu döngüye en iyi örneklerden biri tutturan ve ağlayan çocuk modelidir. Çocuk, ağladıkça istediğinin gerçekleşeceğini öğrenmiştir. Anne, çaresizlik hissiyle isteği yerine getirdiğinde çocuğun bu davranışı pekişmiş olur.

İletişimde Yankı Metaforu

Sistemin pozitif yönde işlemesi için duygu ve davranışlardan önce iletişim döngüsünü değerlendirmek, olası sorunları minimize eder. Görmek, dokunmak veya işitmek istediğimiz tutumları bizzat sergilemek, hem kendi olumlu benliğimiz için bir avantajdır hem de karşı tarafta dönüştürücü bir etki yaratır.

Bu durum, dağ yamaçlarındaki yankı sistemine benzer. Dağa karşı ne kadar yüksek sesle ne söylerseniz, ses size daha gür ve çoğalarak geri döner. İlişkilerde de karşıda etki yaratmak ve yansıtabilmek bu prensibe dayanır.

Sonuç: Kazanımlar ve Tekrarlar

Burada hümanist bir yaklaşımla çatışmaları yok saymak hedeflenmemektedir. Aynı nedensellik ve edimsel ilke, sorunlu ilerleyen ilişkiler için de geçerlidir. Olumsuz bir davranışın kökenine inildiğinde, kişinin içsel anlam yüklemeleri veya çevresel koşullar tarafından olumsuz pekiştirildiği görülecektir.

Özetle; tekrarlar, elde edilen kazançlarla doğru orantılıdır. Olumlu duygular karşı tarafa ne kadar yüksek sesle iletilirse, koruyucu bir dağın kucaklayıcı yankısı gibi size o kadar gür ve melodik bir tonda geri dönecektir.