GELİŞİM DÖNEMİ ÖZELLİKLERİ

İnsan Gelişiminde Dönem Olgusu ve Önemi

Bireylerin fiziksel ve ruhsal yapısının yanı sıra davranışlarının şekillenmesinde, içinde bulunulan gelişim döneminin etkisi oldukça büyüktür. Özellikle gelişimin en hızlı seyrettiği çocukluk yılları, bireyin birbirini izleyen dönemlere özgü görevlerle başarıyla başa çıkabilmesi için üstlenmesi gereken özel sorumlulukları barındırır. Her çocuğun içinde ayrı bir evren bulunduğu gerçeğinden hareketle, ebeveynlerin ve eğitimcilerin bu gelişim süreçlerine dair farkındalıklarını artırmaları kritik bir önem taşır.

İnsan gelişimi, doğum anından yaşamın sonuna kadar devam eden, her evresinde farklı ihtiyaçların karşılanmasını gerektiren uzun bir süreçtir. Gelişme, büyüme ve olgunlaşma kavramları ele alınırken unutulmaması gereken temel nokta "Dönem" olgusudur. Bu süreçte belirli zaman dilimleri, belirli becerilerin kazanılması için elverişli ya da elverişsiz olan kritik dönemleri ifade eder.

Kritik Dönem Kavramı ve Müdahale

Kritik dönem, belirli özelliklerin kazanılması için en uygun olan zaman dilimini temsil eder. Örneğin, normal gelişim gösteren bir çocuğun 3 yaş itibarıyla ismine tepki vermesi beklenir; bu süreç, otizm gibi bulguların tanınması ve müdahale planlanması açısından kritik bir eşiktir. Müdahale süreci için bu dönemin sonuna kadar beklemek, gelişimin sağlıklı ilerlemesi adına bir zorunluluktur.

Gelişimi Etkileyen Temel Faktörler

Bireyin gelişim yolculuğu, biyolojik miras ve dış etkenlerin etkileşimiyle şekillenir. Bu faktörleri şu şekilde kategorize etmek mümkündür:

Gelişim Ödevleri ve Bireysel Başarı

Havighurst tarafından tanımlanan "Gelişim Ödevleri", bireyin her gelişim döneminde gerçekleştirmesi beklenen temel görevlerdir. Birey, içinde bulunduğu döneme ait bu ödevleri başarıyla tamamladığında kendine olan güveni artar, mutlu ve huzurlu bir yaşam sürer. Bu başarı, bir sonraki dönemin ödevlerinin de daha kolay üstesinden gelinmesini sağlar.

Gelişim ödevlerinde başarısız olunması durumunda ise bireyin özgüveni sarsılır ve çeşitli huzursuzluklar ortaya çıkar. Unutulmamalıdır ki, her bireyin gelişim süreci kendisine özeldir. Farklı bireylerin aynı gelişim ödevini aynı anda yerine getirmesi beklenemez; bu süreçler kişiden kişiye daha erken veya daha geç tamamlanabilir.

Erikson’un Psiko-Sosyal Gelişim Kuramı

İnsan, sosyal bir çevreye doğar ve varlığını bu çevrede sürdürür. Erikson, gelişimi sosyal çevreyle olan etkileşim üzerinden 8 evreye ayırmıştır. Erikson'a göre, her şeyin sadece çocuklukla açıklanması insanın kendi sorumluluğunu üstlenme gücünü azımsamak anlamına gelir.

1. Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 Yaş)

İlk benlik duygularının temeli bu dönemde, anne-çocuk ilişkisiyle atılır. Bebeğin fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlarının düzenli karşılanması, güven duygusunun içselleştirilmesini sağlar. Bu dönemin sağlıksız geçmesi; ileri yaşlarda öfke, depresif kişilik ve bağımlılık gibi sorunlara yol açabilir.

2. Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1-3 Yaş)

Çocuk, davranışlarının kendisine ait olduğunu fark etmeye başlar. Çevresini keşfetmesine izin verilen çocuk özerklik kazanırken; sürekli müdahale edilen çocuk yeteneklerinden kuşku duyar ve utanç geliştirir.

3. Girişimciliğe Karşı Suçluluk (3-6 Yaş)

Motor ve dil gelişiminin hızlandığı bu evrede çocuk, çevresini araştırmak için girişimlerde bulunur. Merakı giderilen ve desteklenen çocuklar girişimci bir ruh kazanırken, cezalandırılan çocuklar yaptıklarının yanlış olduğunu düşünerek suçluluk hissederler.

4. Başarılı Olmaya Karşı Yetersizlik (7-11 Yaş)

Okul yaşantısının başladığı bu dönemde en önemli kazanım çalışkanlık duygusudur. Çocuk, öğrendikleriyle takdir toplamak ister. Yeteneğinin üzerinde beklentilere maruz kalan çocuklarda yetersizlik ve aşağılık duygusu gelişebilir.

5. Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik Karmaşası (11-17 Yaş)

Birey, "Ben kimim?" sorusuna yanıt arar. Özdeşleşme ve taklit mekanizmalarıyla bir kimlik oluşturmaya çalışır. Bu dönemi başarıyla tamamlayanlar net bir kimlik duygusu edinirken, diğerleri kimlik karmaşası yaşar.

6. Yakınlığa Karşı Yalıtılmışlık (17-30 Yaş)

Kimliğini bulan genç yetişkin, artık başkalarıyla derin dostluklar ve yakın ilişkiler kurabilir. Bu krizin aşılamaması, bireyi psikolojik bir yalnızlığa ve toplumdan yalıtılmışlık hissine sürükleyebilir.

7. Üretkenliğe Karşı Durgunluk (30-60 Yaş)

Orta yetişkinlik yıllarında birey; iş hayatı, aile kurma veya gelecek nesillere rehberlik etme yoluyla üretken olmayı hedefler. Verimli olamayan bireyler kendilerini bir durgunluk ve verimsizlik içinde bulabilirler.

8. Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluluk (60 Yaş ve Üzeri)

Yaşlılık döneminde birey, geçmişini değerlendirir. Önceki evreleri başarıyla tamamlayanlar benlik bütünlüğüne ve hikmete ulaşırken; yıllarını anlamsız geçirdiğini düşünenler umutsuzluk ve ölüm korkusu yaşarlar.

Sağlıklı bir toplum oluşturmanın temel yolu, bireyin her dönemdeki temel ihtiyaçlarının en iyi şekilde karşılanmasını sağlamak ve gelişimsel çatışmalarını çözümlemesine destek olmaktır.

KAYNAKÇA:

• White, W. James, Intergenerational Religious Education, Religious Education Press, 1988.
• Bruce, Gorsuch, Richard, The Psychology of Religion an Empirical Approach, The Guilford Press, 2003.
• Prof. Dr. Gürses İbrahim, Klavuz Mehmet, Erikson'un Psiko-Sosyal Gelişim Dönemleri Teorisi (Tez Çalışması).