Ergenlerde Görülebilen Riskli Davranışlar

Ergenlerde Riskli Davranışlar ve Tanımlayıcı Özellikler

Ergenlik dönemindeki bireylerin gelişim süreçlerini anlamlandırmak için öncelikle riskli davranış kavramını doğru tanımlamak gerekir. Riskli davranış; çocuk ve ergenlerin genel iyilik hallerini tehdit eden, gelecekteki sorumlu yetişkin olma potansiyellerini kısıtlayan istemli eylemler bütünüdür. Bu süreçte gençler, gelişimsel veya çevresel faktörlerin etkisiyle çeşitli riskli yönelimler sergileyebilirler.

Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan riskli davranışlar şunlardır:

• Okuldan kaçma ve eğitimden uzaklaşma
• Alkol ve madde kullanımı
• Evden kaçma ve şiddet eğilimi
• Suç işleme veya suça yönelik eğilimler
• Kendine zarar verme (Self-harm)
• Sokakta çalışma ve erken yaşta cinsel deneyim

Riskli Davranışların Oluşumuna Etki Eden Faktörler

Riskli davranışların ortaya çıkmasında tek bir nedenden bahsetmek mümkün değildir; aksine çok boyutlu bir yapı söz konusudur. Sosyo-ekonomik durum, göç, fakirlik ve kültürel etkenler bu sürecin temel belirleyicileri arasındadır. Ayrıca, aile içindeki çatışmalar, istismar, ihmal, aşırı otoriter veya tamamen kuralsız tutumlar risk oranını artırmaktadır.

Richard Jessor’ın Problem Davranış Teorisi Modeline (1998) göre, bu davranışların kökeninde şu sistemler yatar:

1. Aile Yapısı ve İdeolojisi: Ev ortamındaki ilişkisel iklim ve aile değerleri.
2. Akran Çevresi ve Medya: Arkadaş gruplarının etkisi ve medyanın sunduğu modeller.
3. Kişilik Sistemi: Ergenin mizacı ve duygularını regüle etme becerisi.
4. Algılanan Çevre: Aile ve akran desteğinin düzeyi.

Türkiye’de Ergenler Arasında Riskli Davranış Yaygınlığı

Yapılan araştırmalar, Türkiye'deki ergenlerin riskli davranışlara eğilimi konusunda çarpıcı veriler sunmaktadır. İstatistiksel verilere göre ergenlerin %42’si fiziksel şiddet göstermekte, %8’i ise okul ortamında tabanca taşımaktadır. Lise öğrencileri arasında yaşam boyu madde kullanma oranı %14,3 olarak saptanmıştır.

Kültegin Ögel ve arkadaşlarının (2007) çalışması, riskli davranışların genellikle birlikte görüldüğünü ve erkeklerin kızlara oranla daha yüksek risk taşıdığını kanıtlamıştır. Bu durum, erken müdahalenin ve sistemik destek yöntemlerinin önemini artırmaktadır.

Kendine Zarar Verme Davranışı ve Tedavi Yaklaşımları

Gençler arasında genellikle utanç duygusuyla gizlenen en kritik riskli davranışlardan biri kendine zarar verme eylemidir. Kafa vurma, kendini kesme, yakma veya saç yolma gibi formlarda görülebilen bu davranışlar; genellikle kendini cezalandırma, duygularla başa çıkamama veya kendilik kontrolünü sağlama çabasıyla ortaya çıkar.

Türkiye'de kendini kesme davranışı genellikle 16–20 yaş aralığında yoğunlaşırken, yurt dışında bu sınır 13–19 yaş aralığına kadar düşmektedir. Bu tür davranışlar gösteren ergenlerin ailelerinde madde ve alkol kullanımı anlamlı derecede yüksek bulunmuştur.

Diyalektik Davranış Terapisi ve Müdahale Süreci

Tedavi süreçlerinde Diyalektik Davranış Terapisi en etkili yöntemlerden biridir. Müdahale süreci şu adımları kapsar:

• Davranışın ayrıntılı analizi yapılır.
• Varsa madde kullanımı ile davranış arasındaki ilişki ergene gösterilir.
• Sağlıklı başa çıkma yolları öğretilir.
• Temelde yatan ruhsal sıkıntılar hedef alınarak kişiye özel tedavi planlanır.

Uzman Yaklaşımı ve Ailelere Öneriler

Riskli davranışlar sergileyen gençlerle çalışırken terapistlerin ve ailelerin ön yargısız, ilgili ve destekleyici bir tutum sergilemesi hayati önem taşır. Görüşmelerin bir sorgulamaya dönüşmemesi, gencin olumlu yönlerinin vurgulanması ve aktif dinleme tekniklerinin kullanılması gerekir. Tedavi sürecine ailenin ve okulun dahil edilmesi, başarının kalıcı olmasını sağlayan en önemli unsurdur.

Referanslar

• Alikaşifoğlu, M., ve ark. (2004). Violent behavior among Turkish high school students.
• Jessor, R. (1998). New perspectives on adolescent risk behaviors.
• Ögel, K., ve ark. (2007). Riskli davranışlar gösteren çocuk ve ergenler.