Doğumdan Üniversiteye Okuma Yetilerinin Gelişimi
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Çocuklarda Okuma Gelişimi ve Temel Dinamikler
Okuma gelişimi, bebeklik ve çocukluk dönemlerinde fikirlerin ve kavramların bütünleşmesiyle başlayan kapsamlı bir süreçtir. Çocuğun dikkatini kelimelerin sesbirimlerine ve harflerine odaklayan oyunlar, bu gelişimi hızlandıran en temel faktörler arasında yer alır. Ebeveynlerin çocuklarına okudukları hikaye kitapları; yeni kelimeler öğrenilmesini, harf-ses bağlantılarının kurulmasını ve yazılı metinlerin bir bütün oluşturduğunun kavranmasını sağlar.
Genel olarak 0-6 yaş döneminde gerçekleştirilen tüm okuma geliştirme etkinlikleri, bireyin akademik ve profesyonel hayatını doğrudan etkiler. Bu dönemdeki kazanımlar; ilköğretimden üniversite yıllarına, hatta yetişkinlikteki ekonomik başarıya kadar geniş bir yelpazede olumlu sonuçlar doğurur. Okuma yetisi; biyolojik, sosyal, bilişsel ve zihinsel gelişimle paralel olarak, okul çağından çok daha önce şekillenmeye başlar.
Okuma Yetisinin Gelişiminde Bireysel Farklılıklar
Araştırmacı L. Ehri, okuma yetilerinin gelişim evresinin doğumla başladığını savunmaktadır. Her ne kadar sağlıklı çocuklar için genel gelişim evreleri tanımlanmış olsa da bireysel farklılıklar nedeniyle her çocuğun okuma hızı gelişimsel zamanlamasına göre değişebilir. Örneğin, bir çocuğun alıcı dili güçlü olmasına rağmen ifade edici dili yetersiz kalabilir.
Olgunlaşma ve deneyim etkileşimi sonucunda çocuklar; fiziksel yeterlilik kazanma, nesneleri sınıflandırma, olayları hatırlama ve sosyal ilişkiler kurma gibi beceriler geliştirirler. Bu süreçte duyu organları ve bedensel yapı arasındaki bütünlük her çocukta aynı düzeyde değildir. Aşağıda, konunun uzmanları olan L. Ehri ve J. Lerner tarafından tanımlanan okuma gelişimi evreleri detaylandırılmıştır.
L. Ehri’ye Göre Okuma Gelişiminin 4 Evresi
L. Ehri, okuma becerisinin gelişimini okul öncesinden başlayarak dört temel evrede incelemektedir:
Evre 0: Okul Öncesi Dönem
Bu dönem, çocuğun sistematik okuma eğitimine başlamadan önceki süreci kapsar. Bu evrenin temel özellikleri şunlardır:
- Alıcı ve ifade edici dil becerileri gelişir.
- Okuma-yazma kavramları hakkında fikir sahibi olunur.
- Yazıların görsel yapısı ve kullanım alanları fark edilir.
- Kendi ismini ve aile bireylerinin isimlerini yazma çabası görülür.
- Harf ve sayı sembolleri arasındaki fark kavranır.
- Marka logoları ve kanal isimleri gibi logografik tanıma süreçleri başlar.
Evre 1: Okumaya Başlangıç
L. Ehri bu evreyi, harf sembolleri arasındaki şifrelerin çözülmeye başladığı dönem olarak tanımlar:
- Kelimeler hecelere ve seslere bölünmeye başlar.
- Harflerin kelime içindeki ses karşılıkları fark edilir.
- Yazılı kelimelerin sesli okunuşları telaffuz edilmeye başlanır.
Evre 2: Okuma Hızının Artışı
Bu evrede okuma hızı belirgin bir şekilde iyileşir. Çocuklar, giderek artan sayıdaki kelimeyi otomatik olarak tanıma becerisi kazanırlar.
Evre 3: Akıcı Okuma ve Öğrenme
Bu aşamada çocuklar noktalama işaretlerine, vurgulara ve hıza dikkat ederek rahatça okurlar. Evrenin temel amacı okuyarak öğrenmektir. Yeni bilgiler edinmeye yönelik amaçlı okuma bu evrede gerçekleşir.
J. Lerner’a Göre Okuma Gelişim Evreleri
J. Lerner, okuma gelişimini L. Ehri’den farklı olarak beş aşamalı bir süreçte ele almaktadır:
| Evre No | Evre Adı | Temel Özellikler |
|---|---|---|
| 1 | Okumaya Hazırlıklı Olma | Doğumla başlar; dinleme, konuşma ve konsantrasyon gelişir. |
| 2 | Okumayı Öğrenme | İlköğretimle başlar; harf-ses ilişkisi ve görsel semboller çözülür. |
| 3 | Okumada Hızlanma | 2. ve 3. sınıfları kapsar; akıcılık ve kelime tanıma hızı artar. |
| 4 | Okumayı Tamamen Başarma | 6. sınıfla başlar; gönüllü okuma ve kitap sevgisi pekişir. |
| 5 | Kaliteli Okuma | Lise döneminde başlar; anlama, kavrama ve farklı amaçlı okuma gelişir. |
1. Okumaya Hazırlıklı Olma Evresi
Doğumdan okumanın öğrenilmesine kadar geçen süreci kapsar. J. Lerner, bu dönemde okul öncesi eğitimin önemini vurgular. Bu aşamada dinleme, konuşma, bilişsel düşünme ve odaklanma yetenekleri geliştirilir.
2. Okumayı Öğrenme Evresi
İlköğretimle başlayan bu dönemde, farklı yöntemlerle (tümdengelim veya tümevarım) okuma öğrenilir. Çocuklar çevredeki tüm yazılara (tabelalar, plakalar, logolar) ilgi gösterir ve okumanın konuşmanın yazılı hali olduğunu kavrar.
3. Okumada Hızlanma Evresi
İlköğretim 2. ve 3. sınıfları kapsayan bu evrede, dakikada okunan kelime sayısı artar. Çocuklar fonetik ve yapısal analiz yapma yetisi kazanır. Kelime oyunları (adam asmaca vb.) aracılığıyla şifre çözme ve esnek düşünme becerileri gelişir.
4. Okumayı Tamamen Başarma Evresi
İlköğretim 6. sınıftan itibaren başlayan bu evrede okuma yaşantısı zenginleşir. Beceriler sağlamlaşır ve kitap okuma alışkanlığı zevk alma odaklı bir hale dönüşür. Çocuklar okudukları üzerine bilgi paylaşımı yapmaktan keyif alırlar.
5. Kaliteli Okuma Aşaması
Lise yıllarında başlayan bu dönemde, okuduklarını anlama ve kavrama yetisi en üst seviyeye ulaşır. Birey, farklı amaçlar doğrultusunda okuma yapar ve okuma oranı bu dönemde artış gösterir.
KAYNAKLAR:
- L. Ehri (1991), Learning to Read and Spell Words, Learning to Read, Rieben, L & Perfetti, C. New Jersey, Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
- J. Lerner, Children With Learning Disabilities, Boston: Houghton Mifflin.
