Doğum kontrolu
- Aile planlaması, bireylerin istedikleri zamanda ve sayıda çocuk sahibi olmalarını sağlayan, uzman rehberliğinde yürütülen bir fertilite kontrol sürecidir.
- Korunma yöntemleri; cerrahi müdahale gerektiren kalıcı sterilizasyon, hormonal düzenleyiciler ve fiziksel engel sağlayan bariyer metodları veya rahim içi araçlar olarak çeşitlenmektedir.
- Hormonal yöntemler ve acil kontrasepsiyon uygulamaları, kullanım zamanlaması ve emzirme durumu gibi faktörlere bağlı olarak farklı etkinlik düzeylerine ve yan etkilere sahiptir.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Aile Planlaması Nedir?
Aile planlaması, bireylerin ve çiftlerin arzu ettikleri zamanda, istedikleri sayıda çocuk sahibi olmalarını sağlayan bir fertilite kontrolü sürecidir. Bu süreç, istenmeyen gebeliklerin önlenmesi amacıyla, bireylerin sağlıklarına zarar vermeden kendilerine en uygun yöntemi deneyimli doktorlar veya eğitimli sağlık personeli rehberliğinde kullanmalarını kapsar.
1. İstemli Sterilizasyon (Kalıcı Yöntemler)
Kalıcı korunma sağlayan cerrahi yöntemler, geri dönüşü olmayan ve yüksek etkililik oranına sahip uygulamalardır:
- Tüp Ligasyonu: Kadınlarda yumurtalık kanallarının bağlanması işlemidir. Geri dönüşümü yoktur ve korunma başarısı oldukça yüksektir.
- Vazektomi: Erkeklerde sperm taşıyan kanalların (vaz deferens) cerrahi olarak kapatılmasıdır. İşlemin tam etkili olabilmesi için operasyon sonrası en az 20 ejakülasyon (boşalma) geçmesi gerekmektedir.
2. Hormonal Kontrasepsiyon Yöntemleri
Hormonal yöntemler, vücudun üreme döngüsünü geçici olarak değiştirerek gebeliği önler. Bu yöntemler kendi içinde farklı kategorilere ayrılır:
Kombine Oral Kontraseptifler (Doğum Kontrol Hapları)
Sentetik östrojen ve progesteron içeren bu preparatlar; ovülasyonu (yumurtlamayı) engelleyerek, servikal mukusu kalınlaştırarak ve endometriyumu değiştirerek koruma sağlar. Ayrıca menometroraji (düzensiz ve ağır kanama) ve dismenore (sancılı adet) tedavisinde de kullanılır.
- Emzirme Dönemi: Emziren annelerde doğumdan sonraki ilk 6 ay kullanılmamalıdır. Emzirmeyen kadınlarda ise 3. haftadan itibaren başlanabilir.
- Kullanım Kuralları: Bir siklus içerisinde 1 hap unutulursa, hatırlandığı anda veya bir sonraki hap zamanında ikisi birlikte alınabilir. Birden fazla gün unutulması durumunda haplara devam edilmeli ancak mutlaka ek koruma yöntemi kullanılmalıdır.
Yalnız Progesteron İçeren Kontraseptifler
Bu yöntemler ovülasyonu süprese eder, servikal mukusu kalınlaştırır, tubal motiliteyi (tüplerin hareketliliğini) değiştirir ve endometriyum yapısını etkiler.
- Avantajları: Emziren anneler tarafından kullanılabilir, teratojenik etkisi yoktur ve karaciğer hastalıkları ile doğrudan bir ilişkisi saptanmamıştır.
- Dikkat Edilmesi Gerekenler: Ara kanamalara yol açabileceği için kullanıcıların dikkatle takip edilmesi önerilir.
Enjektabl Kontraseptifler ve İmplantlar
Uzun süreli koruma sağlayan bu yöntemler, uygulama kolaylığı sunar:
| Yöntem Türü | İçerik ve Uygulama | Etki Süresi / Özellikler |
|---|---|---|
| Depo Provera | 150 mg Progesteron (3 ayda bir) | Atrofi, amenore veya uzun kanama yapabilir. Fertiliteye dönüş 6-7 aydır. |
| Mesigna | Kombine Hormon | Ayda bir kez enjekte edilir. |
| Norplant (İmplant) | Levonorgestrel içeren kapsüller | Cilt altına (ön kola) yerleştirilir. 48 saatte etkili olur, süresi 3 yıldır. |
3. Bariyer Metodları ve Rahim İçi Araçlar (RİA)
Fiziksel veya kimyasal engellerle spermin yumurtaya ulaşmasını önleyen yöntemlerdir:
- Kondom
- Spermisitler
- Diyafram ve Servikal Kep
- Rahim İçi Araçlar (RİA): Rahim içine yerleştirilen esnek ve medikasyon içeren araçlardır.
Rahim İçi Araç (RİA) Çeşitleri ve Riskleri
Ülkemizde yaygın olarak iki tip RİA kullanılmaktadır:
- Bakırlı RİA: T 380 gibi çeşitleri bulunur ve kişiye bağlı olarak 10 yıla kadar koruma sağlayabilir.
- Hormonlu RİA (Mirena): Progesteron salgılayarak servikal mukusu kalınlaştırır ve endometriyumu inceltir.
Kontrendikasyonlar ve Riskler: Gebelik şüphesi, pelvik enfeksiyon, açıklanamayan vajinal kanama veya malignite (kötü huylu tümör) şüphesi durumunda kullanılmaz. Kullanım sürecinde enfeksiyon, menoraji ve dış gebelik gibi komplikasyonlar görülebilir.
4. Acil Kontrasepsiyon
Korunmasız bir cinsel ilişkiden sonraki ilk 72 saat içinde uygulanan bir yöntemdir. Yüksek doz östrojen ve progesteron verilerek ovülasyonun engellenmesi hedeflenir.
Önemli Uyarı: Acil kontrasepsiyon bir rutin korunma yöntemi değildir ve başarısı %100 değildir. Yan etki olarak yüksek oranda bulantı ve kanamaya yol açabilir.
Op. Dr. Meral TÜZÜN
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı
