Demans Nedir? Nasıl Değerlendirilir?

Demans Nedir? Bilişsel İşlev Kaybı ve Tanımı

Demans, bilişsel işlev kaybı, davranış bozuklukları ve günlük yaşam aktivitelerinde meydana gelen kötüleşme ile karakterize nöropsikiyatrik bir bozukluktur. Sosyal ve mesleki işleyişi bozacak düzeydeki zihinsel yeteneklerin aşamalı olarak gerilemesi olarak tanımlanır. Bu durum; bellek bozukluğu başta olmak üzere dil, kişilik değişiklikleri ve çeşitli psikiyatrik semptomların bir arada görüldüğü kronik ve genellikle ilerleyici bir süreci ifade eder.

Demans terimi, uyanıklık veya duyusal işlevlerdeki değişikliklerden bağımsız olarak, zeka ve sosyal davranıştaki bozulmayı belirtir. Mesulam (2003) tarafından aktarıldığı üzere, demansta görülen entelektüel düşüş; bellek, dil, dikkat, mekansal oryantasyon ve düşünme gibi herhangi bir bilişsel alanı doğrudan etkileyebilmektedir.

Demansın Belirtileri ve Normal Yaşlanma ile Farkları

Demansın en belirgin semptomu, özellikle yakın geçmişteki olayları hatırlamakta çekilen zorluktur. Bu süreçte yargılama, planlama, karar verme ve dil işlevleri gibi kritik bilişsel alanlarda ciddi işlev kayıpları meydana gelir. Normal yaşlanma ile demans arasındaki en temel ayırıcı sınır, günlük yaşam aktivitelerinde bozulma olup olmamasıdır.

Bilişsel ve davranışsal bozukluklar yaşayan bireyler, sosyal ve mesleki işlevselliklerinin bozulmaya başladığı aşamada tıbbi olarak demans olgusu kabul edilirler. Yaşlanma süreci bilişsel mekanikler ve bilişsel deneyimler olarak ikiye ayrılır:

• Bilişsel Mekanikler: Algı, dikkat ve bellek süreçlerini kapsar; genetik/biyolojik kontrol altındadır ve yaşlanmadan olumsuz etkilenir.
• Bilişsel Deneyimler: Sözel, sosyal ve profesyonel becerileri kapsar; kültürel mekanizmaların kontrolündedir ve yaşlanmadan etkilenmez, hatta olumlu yönde gelişebilir.

Dilin Bileşenleri ve Bilişsel İşlemleme

Dil, birbiriyle ilişkili üç temel bileşenden oluşur: bilişsel, dilsel ve iletişimsel. Bilişsel bileşen, bireylerin bilgiyi nasıl edindiği ve işlediği ile ilgilidir. Bu süreç; anlama, bellek, yakınsak düşünme, ıraksak düşünme ve değerlendirmeci düşünmeyi içerir.

Dilsel bileşen, dilin biçimi (sesbilgisi, biçimbilgisi, sözdizimi) ve içeriği (anlam) ile ilgilenirken; iletişimsel bileşen, bilginin farklı ortamlarda nasıl paylaşılacağını ve sözcenin kullanım amacını tanımlar. Demans süreci, bu karmaşık yapıların bütününde bozulmalara yol açabilir.

Demansın Görülme Sıklığı ve Epidemiyolojik Veriler

Demans sıklığı yaşla birlikte artsa da bu durum normal yaşlanmanın doğal bir sonucu değildir. Yaşlanma ile birlikte bilgi işleme hızı, çalışma belleği ve kavrama becerilerinde gerileme görülebilir; ancak demans patolojik bir tablodur. Araştırmalara göre yaş gruplarına göre demans prevalansı şu şekildedir:

Tanı Yöntemleri ve Mini Mental Test (SMMT)

Bilişsel bozuklukları belirlemede en yaygın kullanılan araç, Folstein tarafından geliştirilen Mini Mental State Examination (MMSE) testidir. Bu test; yönelim, kayıt hafızası, dikkat, hesaplama ve lisan gibi fonksiyonları değerlendirir. Gelişmekte olan ülkelerde, sosyokültürel farklılıklar ve eğitim düzeyi göz önünde bulundurularak uyarlanmış Standardize Mini Mental Test (SMMT) versiyonları kullanılmaktadır.

Demans Tanı Kriterleri

Demans tanısı, aşağıdaki üç etkenden bir veya daha fazlasının varlığıyla desteklenir:

1. Zihin, davranış ve günlük yaşam aktivitelerinde kalıcı ve ilerleyici bozulma öyküsü.
2. Nöropsikolojik testlerde (MMSE, CDR vb.) yaş ve eğitime göre normalin 2 standart sapma altına düşen skorlar.
3. 6-12 ay arayla yapılan testlerde, skorlar normal olsa bile, aradaki farkın 1 standart sapmayı aşması.

Risk Faktörleri

Demans gelişimiyle ilişkili olduğu belirtilen temel risk faktörleri şunlardır:

• İleri yaş ve düşük eğitim düzeyi
• Aile öyküsü ve genetik yatkınlık
• Kardiyovasküler Sorunlar: Hipertansiyon, kolesterol, kalp hastalıkları
• Metabolik Durumlar: Diabetes mellitus, obezite
• Yaşam Tarzı: Sigara kullanımı, kafa travması
• Biyokimyasal Etkenler: Hiperhomosisteinemi, folik asit düşüklüğü ve HSV1 enfeksiyonu

Küresel ve Ulusal Nüfus Projeksiyonları

Dünya genelinde yaşam süresinin uzamasıyla birlikte yaşlı nüfus ve dolayısıyla demans vakaları artmaktadır. ABD verilerine göre 80 yaş üzerinde şiddetli demans oranı %20'ye ulaşmıştır. Türkiye'de de benzer bir eğilim gözlenmektedir; 1990 sayımlarına göre genel nüfus %11 artarken, 60-65 yaş dilimindeki artış %44 olarak kaydedilmiştir. 21. yüzyılda dünya nüfusunun %20'sinin yaşlılardan oluşacağı öngörülmektedir.

Uzm. Psk. Dkt. Engin OLGUN