Davranış nedir? Nasıl değişir?

Davranışın Tanımı: Sadece Fiziksel Bir Eylem mi?

Yaygın kullanımda davranış, anlamlı harekete verilen genel bir addır. Bu harekete anlam kazandıran temel unsur ise beynimizdir. Bilinenin aksine, biz insanlar sadece kollarımızla veya dilimizle davranış göstermeyiz; davranışın kapsamı çok daha geniştir.

En sevdiğiniz yemeği hayal ettiğinizde veya kötü bir haber aldığınızda vücudunuzda meydana gelen tüm değişimler birer davranım olarak kabul edilir. Örneğin, rahatsız edici bir düşünce sonrası verilen bedensel tepkiler veya bir kaza anında kalbin hızlı atması ve soluk alışverişinin hızlanması, davranışın sosyal bağlamdan öte, çok daha temel bir noktadan başladığını kanıtlar.

Davranışın Bilimsel Temelleri ve Uyaranlar

Davranışlarımızı en net haliyle şu şekilde tanımlayabiliriz: Davranış, içsel veya dışsal bir uyarana karşı geliştirilen; duygusal, fiziksel veya bilişsel nitelikteki bilinçli ya da bilinçsiz tüm tepkilerdir. Bu tanıma göre, bireyin verdiği tüm tepkiler birer davranış olarak nitelendirilir.

Bu süreçte öğrenme olgusu, davranışlar üzerinde hayati bir etkiye sahiptir. Örneğin, sıcak bir sobaya dokunan bir çocuğun eli yandıktan sonra bu eylemden kaçınması, tehlikeli nesnelerden uzak durmayı öğrenmesiyle ilgilidir. Bu öğrenme süreci, tüm yaşam boyunca devam eden bir etkinin varlığını temsil eder.

Öğrenilmiş Davranış Örnekleri

Günlük hayatımızda sergilediğimiz pek çok eylem, öğrenişsel olarak edindiğimiz davranışlardır:

• Ağzından köpükler çıkan bir köpekten uzak durmak.
• İlk kez denenen bir yemeği beğendikten sonra, onu hayal edince tükürük bezlerinin etkinleşmesi.
• İşe gitmek için zamanında uyanmak.
• Sosyal ilişkilerde kötü söz söylememek gerektiğini bilmek.

Davranışlar Nasıl Değiştirilebilir?

Davranış değişikliği, özellikle obsesif eylemler (günde kırktan fazla el yıkamak gibi) veya çocuklardaki uyum sorunları söz konusu olduğunda merak edilen bir konudur. Davranışları değiştirmenin anahtarı, onları oluşturan tanımlarda gizlidir.

Kötü düşüncelerin fiziksel etkilerini (terleme, baş ağrısı, kalp çarpıntısı) kontrol edebildiğimizde, davranışlarımızı da kontrol altına alabiliriz. Ancak davranış değişikliği için düşünce kontrolü tek başına yeterli olmayabilir; davranışın bir ödül ile karşılık bulması, o eylemin sürekliliğini sağlar.

Sosyal Ödül ve Pekiştirme

Birine sürekli selam verdiğinizi ancak karşı tarafın hiçbir tepki vermediğini düşünün. Bir süre sonra selam vermekten vazgeçersiniz. Bunun temel sebebi, gösterdiğiniz davranışın bir ödülle (karşılıkla) yanıtlanmamasıdır. Bu durum, davranışın sönümlenmesine neden olur.

Davranışçı Yaklaşım ve Tedavi Alanları

Davranışlarımızı oluşturan etmenler; bilinçli veya bilinçsiz, içsel veya dışsal, açık veya örtük olsun, her zaman öğrenişsel bir tepki olarak ortaya çıkar. Bu anlamlı eylemleri değiştirmek; düşünce, duygu ve davranış ekseni üzerinden gerçekleştirilir. Çocuklukta edinilen yanlış yargılar, ileride hatalı davranış zincirlerine (örneğin şiddet eğilimi) yol açabilir.

Günümüzde bilimsel temellere dayanan davranışçı yaklaşım ve davranışçı psikoterapi çalışmaları, pek çok sorunun çözümünde etkin rol oynamaktadır. Bu yöntemlerin uygulandığı başlıca alanlar şunlardır:

İnsanoğlu her an bir davranım halindedir ve bu süreci kontrol etmek mümkündür. Gerekli durumlarda yetkili bir uzmandan destek alarak bu süreci profesyonelce yönetebileceğinizi unutmayınız.

Alkım Seven
Nöropsikolog / Davranış Bilimi Uzmanı