Ana baba tutumları
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Ana-Baba Tutumları ve Kişilik Gelişimi Arasındaki İlişki
Ana-baba tutumları, çocuğun kişilik yapısının oluşmasında ve karakterinin temel taşlarının biçimlenmesinde hayati bir öneme sahiptir. Ebeveynlerin sergilediği davranışlar, gelişmekte olan çocuk için doğrudan bir model teşkil eder ve çocuk, özdeşim kurduğu bu modellerden edindiği tutumları kendi yaşamına yansıtır. Yavuzer (2009) tarafından belirtildiği üzere, uyumlu, özgür ve tutarlı bir aile ortamında yetişen bireyler, yetişkinlik döneminde özerk bir yapıya kavuşabilmektedir.
Aile, çocuğun en uzun süre ve en derin etkileşim içinde bulunduğu sosyal birimdir. Çocuk; kültürel değerlerini, temel alışkanlıklarını ve gelişimsel görevlerine yönelik yaklaşımlarını bu birincil ortamda kazanır. Akkaya (2008), çocuğun olumlu bir benlik tasarımı ve yeterlilik duygusu geliştirmesinde, ana-babasından aldığı geri bildirimlerin belirleyici bir rol oynadığını vurgulamaktadır.
Ergenlik Döneminde Ebeveyn Yaklaşımının Önemi
Ergenlik dönemi, bireylerin durağanlık ve yapılandırılmış bir çevreye en çok ihtiyaç duyduğu evrelerden biridir. Ergenler, davranışlarının uzun vadeli sonuçlarını analiz etmekte zorlandıkları için profesyonel bir rehberlik ve disipline ihtiyaç duyarlar. Altuğ (2004), bu süreçte karşılaşılan sorunlarla baş edebilmek için ebeveyn ilgi ve yakınlığının kritik bir gereksinim olduğunu belirtmektedir.
Sınav süreçleri ve akademik baskılar, ergen üzerindeki mevcut ebeveyn tutumlarının etkisini daha da belirginleştirir. Baskıcı tutumlar ve sürekli tekrarlanan beklentiler, genci tükenmişlik sendromu ile karşı karşıya bırakabilir. Buna karşın, destekleyici bir yaklaşım sergileyen ailelerde ergen, bu zorlu süreci çok daha sağlıklı ve başarılı bir şekilde yönetebilmektedir.
Aile Ortamını ve Tutumları Şekillendiren Faktörler
Sağlıklı ve işlevsel bir anne-baba tutumu, ebeveynlerin kendi iç huzurları ve birbirlerine duydukları sevgi-saygı dengesiyle doğrudan ilişkilidir. Ancak bazı olumsuz faktörler bu sağlıklı ortamın kurulmasını engelleyebilir. Candemir (2000) ve Bilal (1984) gibi araştırmacıların vurguladığı, aile yapısını etkileyen temel unsurlar şunlardır:
- Ebeveynlerin kendi çocukluklarında maruz kaldığı baskıcı veya aşırı gevşek eğitim modelleri,
- Eşler arasındaki mutsuz ve çatışmalı ilişkiler,
- Sosyo-ekonomik düzeyin yetersizliği,
- Çok genç yaşta ebeveyn olma durumu.
Temel Ana-Baba Tutum Modelleri
Literatürde ebeveynlerin çocuk yetiştirirken kullandığı yöntemler çeşitlilik göstermektedir. Türkiye'de özellikle Kuzgun (1973) tarafından sınıflandırılan üç temel tutum öne çıkmaktadır. Bu tutumlar; otoriter, koruyucu ve demokratik olarak kategorize edilmiştir.
1. Otoriter Ana-Baba Tutumu
Otoriter ebeveynler, sevgilerini genellikle çocuğun istenilen kurallara uyması şartına bağlı olarak sunarlar. Bu modelde dogmatik düşünce yapısı hakimdir ve çocukla sözel bir alışverişe girilmez; emirlerin tartışmasız yerine getirilmesi beklenir. Kuzgun (1972) ve Kulaksızoğlu (2007), bu tutumun sonuçlarını şu şekilde özetlemektedir:
- Çocuklarda ceza korkusu nedeniyle boyun eğme ve duygu bastırma eğilimi görülür.
- Fiziksel ceza ve baskı, çocukta pasif saldırganlık yaratabilir.
- Bireyler düşük özgüvenli, kaygılı ve nörotik bir kişilik geliştirmeye yatkın hale gelir.
- Sosyal konularda kendilerine güvenleri azdır ve madde kullanımına daha yatkın olabilirler.
2. Demokratik Ana-Baba Tutumu
Demokratik tutumda çocuk, koşulsuz bir sevgi ve ilgiyle karşılanır. Ebeveynler, çocuğun özerk davranmasına izin verirken aile kuralları hakkında mantıklı açıklamalar sunarlar. Baumrind (1966) ve Eldeleklioğlu (1996) bu modelin avantajlarını şöyle belirtir:
- Sevgi bir yaptırım aracı olarak kullanılmaz; çocuk aile içinde eşit haklara sahiptir.
- Çocuğun fikirlerini özgürce ifade etmesi desteklenir.
- Bu ortamda büyüyen çocuklar zihinsel gelişime daha yatkındır ve kendilerini denetleme becerisi kazanırlar.
- Bireyler genellikle bağımsız, korkusuz ve sosyal açıdan uyumlu olurlar.
3. Koruyucu Ana-Baba Tutumu
Koruyucu tutum, normal bir kollama davranışının ötesine geçerek çocuğun gelişimini engelleyen bir aşırı himaye durumuna dönüşmesidir. Cüceloğlu (1991) ve Kulaksızoğlu (2007) bu tutumu şu özelliklerle tanımlar:
- Çocuk, ebeveynin bir uzantısı gibi görülür ve bağımsız bir birey olma çabaları engellenir.
- Çocuğa sürekli "bebek" muamelesi yapılır ve aşırı hoşgörü gösterilir.
- Bu yaklaşım, çocuğun yaşam boyu sürecek bağımlı bir kişilik geliştirmesine neden olur.
Yavuzer'e Göre Genişletilmiş Tutum Sınıflandırması
Yavuzer (2009), ebeveyn yaklaşımlarını daha geniş bir perspektifle altı ana başlık altında toplamıştır:
| Tutum Türü | Temel Özellik |
|---|---|
| Baskılı ve Otoriter | Sıkı disiplin ve ceza odaklı yaklaşım. |
| Gevşek Tutum | Sınırların olmadığı, aşırı serbestlik durumu. |
| Dengesiz ve Kararsız | Ebeveyn davranışlarının tutarsızlık göstermesi. |
| Koruyucu Tutum | Aşırı kontrol ve bağımsızlığın kısıtlanması. |
| İlgisiz ve Kayıtsız | Çocuğun ihtiyaçlarına karşı duyarsız kalma. |
| Güven Verici ve Destekleyici | Hoşgörü, sevgi ve demokratik yaklaşım. |
Kaynakça
- Akkaya, S. (2008). Ortaöğretim (lise) öğrencilerinde rekabetçi tutum ile ana-baba tutumları arasındaki ilişki düzeyi. Sakarya Üniversitesi.
- Altuğ, D. (2004). Çocukluktan Yaşlılığa Kendilik Değeri. Ankara: Matus.
- Baumrind, D. (1966). Effects of authoritative parental control on child behaviors. Child Development, 37, 887–907.
- Candemir, F. (2000). Anne baba tutumlarının çocukluktaki benlik kavramı üzerine etkisi. İstanbul Üniversitesi.
- Cüceloğlu, D. (1991). İnsan insana. İstanbul: Altın Kitaplar.
- Demiriz, S. ve Öğretir, A. D. (2007). Kastamonu Eğitim Dergisi, 15, (1), 105–122.
- Eldeleklioğlu, J. (1996). Karar stratejileri ile ana-baba tutumları arasındaki ilişki. Gazi Üniversitesi.
- Kulaksızoğlu, A. (2007). Ergenlik psikolojisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Kuzgun, Y. (1972). Ana-baba tutumlarının kendini gerçekleştirme düzeyine etkisi. Hacettepe Üniversitesi.
- Yavuzer, H. (2009). Ana-baba ve çocuk. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Yörükoğlu, A. (1989). Değişen toplumda aile ve çocuk. İstanbul: Özgür Yayın Dağıtım.
