Yeme bozuklukları, anoreksiya ve bulimiya nervoza

Yeme Bozukluğu Nedir?

Yeme bozuklukları; bireyin yaşam kalitesini ciddi şekilde düşüren, tıbbi, sosyal ve psikolojik boyutları bulunan karmaşık davranış bozukluklarıdır. Günümüzde güzellik ve çekicilik algısının değişmesi, yeme alışkanlıklarını da doğrudan etkilemiştir. Özellikle zayıflığın bir ideal olarak kabul edildiği toplumlarda; ergenlik dönemindeki bireylerde, genç kadınlarda ve her geçen gün artan bir oranda erkeklerde bu bozukluklara rastlanmaktadır.

Psikolojik kökenli olan bu rahatsızlıklar, kendisini bedensel belirtilerle dışa vurur. Yeme bozuklukları arasında en sık karşılaşılan ve klinik olarak büyük önem taşıyan iki temel tür anoreksiya nervoza ve bulimiya nervoza olarak tanımlanmaktadır.

Anoreksiya Nervoza ve Temel Belirtileri

Anoreksiya nervoza, temelinde zayıf bir bedene sahip olma arzusu ve yoğun bir kilo alma korkusu barındıran bir bozukluktur. Bu rahatsızlığa sahip bireylerde beden imgesi bozukluğu ve kadınlarda adet kesilmesi (amenore) gibi belirgin semptomlar görülür. Beden imgesindeki bozulma, kişinin zihninden uzaklaştıramadığı aşırı güçlü bir şişmanlama korkusuyla karakterizedir.

Kişiler, kilo kaybetmek amacıyla sadece diyet yapmakla kalmaz, aynı zamanda şu yöntemlere başvururlar:

• Tüketilen besin miktarını aşırı derecede kısıtlama,
• Çok ağır ve yoğun spor programları uygulama,
• Alınan gıdaların kilo yapmasını engellemek için laksatif (ishal yapıcı) ve diüretik (su atıcı) ilaçlar kullanma.

Anoreksiya hastaları genellikle olmaları gereken kilonun %15 altındadırlar. Buna rağmen kişi, aynaya baktığında kendisini hala şişman görür ve mevcut kilo kaybının hayati tehlikesini fark edemez.

Bulimiya Nervoza: Belirtileri ve Farkları

Bulimiya nervoza teşhisi konulan bireyler genellikle normal kiloda veya bu kilonun çok az altında/üstünde olabilirler. Bu bozukluğun en belirgin özelliği, kişinin kısa sürede aşırı yüksek kalorili yiyecekleri kontrolsüzce tüketmesi ve ardından pişmanlık duyarak bu gıdaları vücudundan atmaya çalışmasıdır. Bu temizleme süreci genellikle kendi kendini kusturma veya laksatif ilaç kullanımı yoluyla gerçekleştirilir.

Bulimiya nervozayı anoreksiyadan ayıran temel farklar şunlardır:

• Bulimik bireyler daha sosyal ve dışa dönük bir yapı sergilerler.
• İlgi odağı olmayı severler ancak derin bir özgüven problemi yaşarlar.
• Davranışlarının temelinde yine yoğun bir şişmanlama korkusu yatar.

Yeme Bozukluklarının Nedenleri ve Risk Faktörleri

Bilimsel araştırmalar, yeme bozukluklarının tek bir nedene bağlı olmadığını, çok faktörlü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Genetik yatkınlık, psikolojik durum, aile yapısı ve sosyal koşullar bu rahatsızlıkların gelişiminde kritik rol oynar. Özellikle kendi hayatı üzerinde kontrol sahibi olmadığını hisseden bireyler, bedeni ve kilosu üzerinde mutlak bir kontrol kurmaya çalışarak bu bozukluğu geliştirebilirler.

Cinsiyet ve Sosyokültürel Etkiler

Yeme bozuklukları toplumun yaklaşık %30'unda görülebilirken, kadınlarda erkeklere oranla 1,5 kat daha fazla rastlanmaktadır. Bu durumun temel nedenleri şunlardır:

1. Bedensel Değişimler: Ergenlikte kadınların aldığı kilolar, onları toplumsal idealin dışına itebilir.
2. Toplumsal Mesajlar: Kadınlar çevrelerinden sürekli zayıf olmaları yönünde baskı alırken, erkekler daha kaslı olmaya teşvik edilir.
3. Medya Algısı: Yazılı ve görsel basında sürekli işlenen "ne kadar zayıf olursan o kadar güzel olursun" mottosu, sosyokültürel bir baskı unsuru oluşturur.

Aile Faktörü ve Kişilik Özellikleri

Aile içi ilişkilerdeki yetersiz doyum ve iletişim problemleri yeme bozukluklarını tetikleyebilir. Ergenlik döneminde erkeklerde aşırı kontrolcü aile yapısı ve cinsel istismar, kızlarda ise cinsel istismar en önemli risk faktörleri arasındadır. Ayrıca, düşük benlik değeri olan kişiler, kilo verdikçe daha değerli olacaklarına dair yanlış bir inanca sahiptirler.

Yeme Bozukluklarının Yol Açtığı Tıbbi Sorunlar

Bu bozukluklar zamanla vücutta geri dönülemez hasarlara yol açabilir. Karşılaşılan temel tıbbi sorunlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Yeme Bozuklukları ve Tedavi Süreci

Yeme bozukluklarının tedavisi, multidisipliner bir yaklaşım gerektirir. Tedavi süreci sadece tek bir yöntemle değil, ilaç tedavisi, tıbbi destek ve psikoterapinin eş zamanlı yürütülmesiyle başarıya ulaşır.

Psikoterapinin temel hedefleri şunlardır:

• Yeme davranışı ile ilgili hatalı düşünce ve inançların değiştirilmesi,
• Olumsuz vücut algısının düzeltilmesi,
• Bireyin özgüveninin yeniden inşa edilmesi.

Psikolog Gonca BAĞLAR