ÜRTİKER (KURDEŞEN-DABAZ)

Ürtiker (Kurdeşen) Nedir? Genel Bir Bakış

Ürtiker, halk arasında bilinen adıyla kurdeşen veya dabaz, Hipokrat döneminden beri tıp dünyasında tanınan ve toplumda oldukça sık karşılaşılan bir alerjik döküntü tablosudur. Deride aniden başlayan kabarma, kaşınma ve kızarıklık ile karakterize olan bu durum, genellikle tek bir lezyonun 3-4 saat içinde, tüm döküntülerin ise en geç 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolmasıyla seyreder.

İsmini Latince "ısırgan otu" anlamına gelen urtica kelimesinden alan bu rahatsızlık, kişide tam olarak ısırgan otu değmiş hissi uyandırır. Döküntüler vücudun küçük bir bölgesinde kalabileceği gibi, hızla çevreye yayılarak ve birleşerek tüm vücudu kaplayabilir. İlginç bir şekilde, şiddetli kaşıntıya rağmen iz bırakmadan iyileşmesi, hastaların bazen çevrelerini veya doktorlarını hastalığın şiddetine inandırmakta güçlük çekmesine neden olabilir.

Ürtiker Çeşitleri: Akut ve Kronik Ayrımı

Ürtiker vakaları, belirtilerin devam etme süresine göre iki ana kategoriye ayrılmaktadır:

• Akut Ürtiker: Belirtilerin 6 haftadan kısa sürdüğü durumlardır.
• Kronik Ürtiker: Döküntülerin 6 haftadan daha uzun süre devam ettiği vakalardır.

Bazı durumlarda şişlikler sadece deri yüzeyiyle sınırlı kalmaz; derialtı dokuları, mide-bağırsak sistemi ve solunum yolu mukozasını da etkileyebilir. Anjiyoödem olarak da adlandırılabilen bu tabloda; dudak ve göz çevresinde şişme, dilde büyüme ve nefes borusunda tıkanıklık hissi oluşabilir. Bu belirtiler yaşamsal tehlike arz edebileceği için acil müdahale gerektiren durumlardır.

Ürtikeri Tetikleyen Temel Faktörler

Ürtikerin ortaya çıkmasında pek çok farklı etken rol oynayabilir. En sık karşılaşılan nedenler aşağıda kategorize edilmiştir:

1. İlaçlar ve Kimyasal Maddeler

Bazı antibiyotikler, Aspirin, ağrı kesiciler, tansiyon ilaçları, grip ilaçları, aşılar ve görüntüleme testlerinde kullanılan radyokontrast maddeler ürtikeri tetikleyebilir. Alerjik reaksiyon, ilacın alımından dakikalar sonra çıkabileceği gibi 2 hafta sonra bile görülebilir. Bir ilacın alerji yapması için ilk kez kullanılıyor olması şart değildir.

2. Besinler ve Katkı Maddeleri

Özellikle çocuklarda besin kaynaklı ürtikerlere sık rastlanır. Sadece tüketim yoluyla değil, temas yoluyla da deri reaksiyonları oluşabilir. Başlıca tetikleyiciler şunlardır:

• Süt ve süt ürünleri, yumurta, deniz ürünleri.
• Çilek, muz, kivi gibi meyveler; ceviz, fındık, yer fıstığı.
• Şarap, çikolata, tatlandırıcılar ve gıda boyaları (Benzoik asit türevleri).

3. Enfeksiyonlar ve Diğer Hastalıklar

Viral, bakteriyel ve mantar enfeksiyonları ürtikerle birlikte görülebilir. Özellikle mide ülserine yol açan H. Pilori bakterisi, idrar yolu enfeksiyonları ve bağırsak parazitleri atağı tetikleyebilir. Ayrıca otoimmün hastalıklar ve bazı kanser türleri de ürtiker nedeni olabilir.

4. Fiziksel ve Çevresel Etkenler

Sıcak, soğuk, basınç, egzersiz, su ve ultraviyole ışınları fiziksel ürtikeri tetikleyebilir. Bunların yanı sıra emosyonel stres, polenler, tozlar, arı ve böcek sokmaları da önemli faktörler arasındadır.

Tanı ve Tetkik Süreci Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Akut ürtiker vakalarının yarısından fazlasında belirli bir sebep bulunamaz. Eğer detaylı sorgulamaya rağmen bir neden saptanamıyorsa, başlangıç aşamasında laboratuvar tetkiki yapılmasına gerek duyulmaz. Bu safhada yapılan alerji testleri fayda sağlamadığı gibi, vücuda alerjen verilmesi hastalığın şiddetini artırma riski taşır.

Kronik ürtiker; SLE (Lupus), Diyabet, Romatoid Artrit veya kanser gibi sistemik hastalıkların bir belirtisi olabilir. Bu hastaların mutlaka tam donanımlı merkezlerde tetkik edilmesi gerekir. Ancak unutulmamalıdır ki; kronik vakaların %70-90'ında tüm araştırmalara rağmen kesin bir sebep bulunamayabilir.

Ürtiker Tedavisi ve Yaşam Tarzı Önerileri

Tedavinin temel taşı, tetikleyici faktörlerin belirlenmesi ve bunlardan uzak durulmasıdır. Hekim kontrolünde şu adımlar izlenmelidir:

• Tetikleyicilerden Kaçınma: Alkol, stres, sigara dumanı, kuvvetli parfümler ve katkı maddeli gıdalardan uzak durulmalıdır.
• Enfeksiyon Kontrolü: Vücuttaki çürük diş, idrar yolu iltihabı gibi enfeksiyon odakları tedavi edilmelidir.
• İlaç Tedavisi: Hafif olgularda antihistaminik haplar kullanılır. Şiddetli ve dirençli durumlarda doz artırımı, kortikosteroidler veya acil durumlarda Adrenalin enjeksiyonu gerekebilir.
• Destekleyici Bakım: Ilık veya serin duşlar cildi rahatlatabilir.

Kronik ve dirençli vakalarda, sadece üçüncü basamak sağlık merkezlerince düzenlenen raporla uygulanabilen, aylık cilt altı iğne tedavileri mevcuttur.

Dr. AYDA AŞKAR
Deri ve Zührevi Hastalıklar Uzmanı