Şema Terapi Seansları

Şema Terapi ve Bütünleştirici Yapısı

Şema terapi, diğer psikoterapi ekolleri ile kıyaslandığında oldukça zengin bir yelpazeye sahip olan bütünleştirici bir modeldir. Bu terapi yöntemi; Geştalt modeli, bağlanma kuramı, nesne ilişkileri, bilişsel ve davranışçı modelleri kendi bünyesinde barındırır. Şema terapi yaklaşımına göre; bilişsel ve davranışsal unsurlar, duyusal değişimler, deneysel teknikler ve terapötik ilişkiler, iyileşme sürecinin vazgeçilmez unsurlarıdır.

Özgün bir model sunan şema terapide terapist, danışan için sınırlı yeniden ebeveynlik rolünü üstlenir. Bu süreçte terapist, bireyin şemalarıyla başa çıkmasına yardımcı olmak amacıyla ilgili bir rehberlik sergiler. Diğer ekollerle karşılaştırıldığında daha insani ve şefkatli bir yöntem olarak öne çıkan şema terapisinin etkinliği, son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalarla da güçlü kanıtlar sunmaktadır.

Şema Terimi ve Psikolojik Temelleri

Psikoloji literatüründe sıklıkla kullanılan şema terimi, bilişsel psikoloji alanında kişinin bilgiyi yorumlamak ve problemleri çözmek için kullandığı soyut bir bilişsel plan olarak tanımlanır. Genel anlamıyla bir yapı, taslak veya iskelet işlevi gören şemalar, dünyayı her seferinde yeniden keşfetmemize gerek kalmadan anlamlandırmamızı sağlayan zihinsel kalıplardır.

Şemalar çoğunlukla çocukluk ve ergenlik döneminde oluşmakla birlikte, yetişkinlik döneminde de şekillenebilir. Bu yapılar uyumlu, uyumsuz, olumlu veya olumsuz nitelikte olabilirler. Özellikle toksik çocukluk deneyimlerinin, uyumsuz şemaların biçimlenmesinde temel bir rol oynadığı düşünülmektedir.

Erken Dönem Uyumsuz Şemaların Tanımı ve Özellikleri

Erken dönem uyumsuz şemalar, bireyin gelişiminin erken evrelerinde başlayan ve yaşam boyunca tekrarlanan, öz yıkıcı duygusal ve bilişsel örüntülerdir. Bu şemaların temel özellikleri şunlardır:

• Kişinin hayatında yaygın olan bir örüntü ya da temadır.
• Kişinin istediği sonuçlara ulaşmasında işlevsiz bir rol oynar.
• Çocukluk ve ergenlik döneminde gelişim gösterir.
• Kişinin kendisiyle ve başkalarıyla olan ilişkilerinde belirginleşir.
• Duygulardan, bilişlerden, bedensel duyumlardan ve anılardan meydana gelir.
• Bireyin yaşamı boyunca daha karmaşık bir yapıya bürünür.

Davranışlarımız bu şemalara tepki olarak güdülense de, davranışların kendisi şemaların bir parçası değildir. Şemalarımız bize oldukça tanıdıktır; aktif bir şemanın acı verdiğini bilsek bile, tanıdık olması nedeniyle benzer örüntülere sürükleniriz. Bu durum, çocuklukta zarar veren koşulların yetişkinlikte yeniden canlanmasına neden olur.

Çekirdek Duygusal İhtiyaçlar

Şema terapisine göre şemalar, çocukluktaki temel duygusal ihtiyaçların yeterince karşılanmaması sonucunda oluşur. Bu ihtiyaçlar şu şekilde sıralanmaktadır:

1. Başkalarına güvenli bağlanma
2. Özerklik, olumlu kimlik algısı ve yetenek
3. Duygu ve ihtiyaçları ifade etme özgürlüğü
4. Rol yapma ve kendiliğindenlik
5. Özdenetim ve akılcı sınırlar

Şema terapisinin temel amacı, danışanların bu çekirdek duygusal ihtiyaçlarını sağlıklı ve uyumlu yollarla karşılayabilmelerine yardımcı olmaktır.

18 Temel Şema Türü

Literatürde tanımlanmış olan toplam 18 şema bulunmaktadır. Bu şemalar şunlardır:

• Terk Edilme/İstikrarsızlık, Güvensizlik/Suistimal Edilme, Duygusal Yoksunluk, Kusurluluk/Utanç, Sosyal İzolasyon/Yabancılaşma.
• Bağımlılık/Yetersizlik, Hastalıklar ve Zarar Görme Karşısında Dayanıksızlık, Yapışıklık/Gelişmemiş Benlik, Başarısızlık.
• Hak Görme/Büyüklenmecilik, Yetersiz Öz-denetim/Özdisiplin.
• Boyun Eğicilik, Kendini Feda, Onay Arayıcılık/Tanınma.
• Olumsuzluk/Karamsarlık, Duygusal Baskılama/Ketleme, Yüksek Standartlar/Eleştiricilik, Cezalandırıcılık/Acımasızlık.

Şema Eylemleri ve Başa Çıkma Yöntemleri

Şemalar, bireylerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için geliştirdikleri yapılardır. Bireyler şemalarla başa çıkmak için üç temel eylemde bulunurlar: Teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi. Bu eylemler direnç ve savunma mekanizmalarına benzer şekilde uyum bozucu stratejilere dönüşebilir.

Kaynakça:

• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy. New York: Guilford, 254.
• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2006). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.