ŞAH DAMARI TIKANIKLIĞI

Şah Damarı Tıkanıklığı ve Beyin Kan Dolaşımı

Beynimiz, kalp ile birlikte vücudun en titizlikle korunan iki organından biridir. Kafatası gibi dayanıklı bir yapının içinde yer alan beyin, son derece hassas bir kan dolaşım sistemiyle beslenir. Vücuttaki pek çok organın kan dağılımı genel sistem tarafından ayarlanırken, kalp ve beyin kendi kan ihtiyaçlarını kendileri düzenleme yeteneğine sahiptir. Bu hayati mekanizma, organın kana daha fazla ihtiyaç duyduğu durumlarda akımı artırmasını sağlayan kritik bir sigorta sistemidir.

Beyin kan dolaşımı, önde iki adet şah damarı (karotis) ve ensede iki adet vertebral arter olmak üzere toplam dört ana damar yoluyla sağlanır. Bu damarlar, beyin tabanında Willis dairesi (poligonu) adı verilen özel bir havuz sistemi oluşturur. Bu yapı sayesinde, damarların birinde darlık oluştuğunda diğer damarlar kan akışını artırarak eksikliği gidermeye çalışır.

Şah Damarı Tıkanıklığının Nedenleri ve Risk Faktörleri

Şah damarı tıkanıklığının en yaygın sebebi, tıpta ateroskleroz olarak bilinen damar sertliğidir. Damar kireçlenmesi olarak da adlandırılan bu durum, genel kalp ve damar hastalıklarının bir parçasıdır. Şah damarında gelişen sertleşme; yağ, kolesterol ve kalsiyumun damar duvarında birikerek plak (kireç tabakası) oluşturmasıyla meydana gelir.

Şah damarı tıkanıklığı için başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Ailede kalp ve damar hastalığı öyküsü
• Ailede inme veya felç geçmişi
• Şeker hastalığı (Diyabet)
• Hipertansiyon (Yüksek kan basıncı)
• Yüksek kolesterol
• Obezite
• Sigara kullanımı
• Hareketsiz yaşam tarzı
• Aşırı alkol tüketimi

Şah Damarı Tıkanıklığı Nasıl Oluşur?

Damar duvarında oluşan plaklar zamanla büyüyerek damar çapının daralmasına ve beyne giden kan akımının azalmasına yol açar. Beynin ihtiyaç duyduğu kanı alamaması durumuna iskemi adı verilir. Tıkanıklık sadece daralma ile değil, şu mekanizmalarla da tehlike oluşturur:

1. Emboli: Damar içindeki yumuşak kireç parçalarının koparak kan yoluyla beyne gitmesi ve küçük damarları tıkaması.
2. Pıhtılaşma: Damar içindeki daralmış bölgede oluşan pıhtıların kan akışını tamamen kesmesi.

İnme ve felç geçiren hastaların yaklaşık %40'ında temel sebep şah damarı darlıklarıdır. Bu nedenle, özellikle 65 yaş üzerindeki kişilerin yılda bir kez şah damarı ve karın ultrasonu yaptırması hayati önem taşır.

Şah Damarı Tıkanıklığı Belirtileri: Geçici İskemik Atak (TIA)

Şah damarındaki darlık kritik bir seviyeye ulaşana kadar vücut net bir belirti vermeyebilir. Ancak kan akımının geçici olarak kesilmesiyle ortaya çıkan ve 24 saatten kısa süren şikayetlere Geçici İskemik Atak (TIA) denir. Bu durum, yaklaşan büyük bir felcin habercisi olan bir "alarm zili" olarak kabul edilmelidir.

Sık görülen belirtiler ve şikayetler:

• Vücudun bir yarısında, yüzde, kolda veya bacakta uyuşma ve karıncalanma
• Kuvvet kaybı veya felç durumu
• Dudak kayması veya yüz hatlarının belirginliğini yitirmesi
• Bulanık görme veya ani görme kaybı
• Konuşma güçlüğü, peltekleşme veya konuşulanları anlayamama
• Baş dönmesi ve denge kaybı
• Bilinç kaybı

Tanı Yöntemleri ve Kalp Hastalığı İlişkisi

Şah damarı darlığının teşhisinde modern tıbbi görüntüleme teknikleri kullanılır. Bu yöntemler şunlardır:

• Doppler Ultrasonografi: En basit ve hızlı (yaklaşık 20 dakika) tetkiktir.
• MR veya BT Anjiyografi: Damar yapısının detaylı incelenmesini sağlar.
• Dijital Subtraksiyon Anjiyografisi (DSA): Klasik anjiyo yöntemidir.

Önemli bir veri olarak; şah damarı darlığı saptanan hastaların %15-20'sinde (bazı çalışmalarda %77'ye kadar) kalp damarlarında da darlık görülmektedir. Bu sebeple hastaların kalp anjiyosu ile birlikte şah damarı tetkiklerinin de yapılması önerilir.

Tedavi Yöntemleri ve Cerrahi Müdahale

Tedavi planı, darlığın derecesine ve hastanın belirti gösterip göstermemesine göre belirlenir.

Tedaviye Dair Önemli Bilgiler:

• Cerrahi (Endarterektomi): Kireçli plağın temizlenmesi işlemidir. Felç riskini azalttığı bilimsel olarak kanıtlanmıştır. İşlem sırasındaki felç riski yaklaşık %2'dir.
• Stentleme: Cerrahiye alternatif bir yöntemdir ancak bazı çalışmalarda ölüm oranı cerrahiye göre daha yüksek (%3,6'ya %1,6) bulunmuştur. Bu nedenle Avrupa ülkelerinde 2012'den sonra stent kullanımında azalma gözlenmiştir.
• Yaşam Tarzı Değişikliği: Sigaranın bırakılması, kan şekeri ve kolesterol kontrolü tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

İlgili Videolar ve Kaynaklar

• Felç Belirtileri
• Şah Damar Tıkanıklığı
• Şah Damarı Tümörü

Referanslar: Sulženko J, et al. (2019). Coron Artery Dis. / Castro-Ferreira R, et al. (2019). Vascular.