OKB (OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK) NEDİR?

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), bireyin zihninden uzaklaştıramadığı yineleyici düşünceler ve bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak için sergilediği zorunlu davranışlarla karakterize bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Bu süreçte obsesyonlar (takıntı/saplantı); istemdışı gelişen, sıkıntı verici ve genellikle kişinin benliğine aykırı (ego distonik) olan her türlü düşünce, düşlem veya dürtüleri ifade eder. Kişi bu düşünceleri zihninden uzaklaştırmaya çalıştıkça, bu unsurlar zihnini daha yoğun bir şekilde meşgul etmeye başlar.

Kompulsiyonlar (zorlantı) ise obsesyonların tetiklediği yoğun sıkıntı ve kaygı hissini gidermek amacıyla gerçekleştirilen her türlü eylem veya zihinsel süreçtir. Bu döngü, kişinin günlük yaşam kalitesini ve işlevselliğini ciddi oranda etkileyebilmektedir.

OKB Yaygınlığı ve Başlangıç Yaşı

Güncel çalışmalar, Obsesif Kompulsif Bozukluğun ömür boyu prevalansının %1-2 arasında olduğunu göstermektedir. Bu oran, OKB'yi en sık görülen psikiyatrik rahatsızlıklar arasında 4. sıraya yerleştirmektedir. Hastalığın başlangıç süreciyle ilgili temel veriler şunlardır:

• Genellikle ergenlik ve genç erişkinlik döneminde (ortalama 20 yaş civarı) başlar.
• Genç yaş grubundaki hastaların büyük çoğunluğu erkektir.
• Bozukluğun 40 yaşından sonra başlaması nadir bir durumdur; bu durumda öncelikle organik nedenlerin araştırılması gerekir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk Belirtileri ve İşlevsellik

Bir kişiye OKB tanısı konulabilmesi için sadece takıntıların varlığı yeterli değildir. Bu belirtilerin kişinin gününün önemli bir kısmını harcamasına neden olması ve sosyal, mesleki işlevselliğini önemli ölçüde bozması gerekir.

Örneğin, bulaş obsesyonu olan bir birey, temizlik kompulsiyonu nedeniyle günün 8 saatini el yıkayarak geçirebilir. Bu durum, kişinin ailesiyle ilgilenememesine, işine gidememesine veya hastalık korkusuyla evden çıkamamasına yol açabilir. Ayrıca cinsel veya dinsel içerikli obsesyonlar, kişide yoğun bir öfke, suçluluk ve öz-kusur hissi yaratarak psikolojik yıkıma neden olabilir.

OKB'nin Nedenleri ve Risk Faktörleri

OKB'nin etiyolojisi üzerine yapılan araştırmalar, hastalığın tek bir nedene bağlı olmadığını, çok yönlü faktörlerin etkili olduğunu ortaya koymaktadır:

Psikolojik Kuramlar

• Psikanalitik Kuram: Çocukluk çağındaki (ödipal dönem) çözülmemiş sorunlardan kaynaklanan anksiyetenin hastalık dinamiğinde rol oynadığını savunur.
• Bilişsel Davranışçı Kuram: Obsesyonları koşullanmış uyaranlar olarak tanımlar. Hasta, bu uyaranların yarattığı anksiyeteyi kompulsiyon yaparak giderdiği için bu davranış döngüsünü sürdürür.

Biyolojik ve Genetik Faktörler

• Nörotransmitterler: Beyindeki serotonin hormonu düzenlemesinde bozukluklar saptanmıştır.
• Genetik: Tek yumurta ikizlerinde görülme oranı çift yumurta ikizlerine göre daha yüksektir. Aile öyküsünde OKB olan bireylerde risk artmaktadır.
• Nörogörüntüleme: Çalışmalar; anterior cingulat korteks, orbitofrontal korteks ve caudat nukleus bölgelerinin OKB'de kritik rol oynadığını göstermektedir.
• Enfeksiyonlar: Çocukluk döneminde geçirilen beta hemolitik streptokok enfeksiyonları bir risk faktörüdür.
• İlaçlar: Yeni kuşak antipsikotikler, antiepileptikler (levetirasetam) ve steroid türevi ilaçların OKB belirtilerine yol açabildiği kanıtlanmıştır.

DSM-5 Tanı Kriterleri

DSM-5'e göre OKB tanısı için aşağıdaki kriterlerin karşılanması gerekmektedir:

1. Obsesyon ve/veya Kompulsiyon Varlığı: Yineleyici düşünceler ve bunlara tepki olarak geliştirilen, katı kuralları olan davranışlar (el yıkama, sayma, kontrol etme vb.).
2. Zaman Kaybı ve Sıkıntı: Belirtilerin günde 1 saatten fazla zaman alması veya klinik açıdan belirgin bir işlev kaybına yol açması.
3. Dışsal Nedenlerin Dışlanması: Belirtilerin bir madde kullanımına, ilaca veya başka bir sağlık durumuna bağlı olmaması.
4. Diğer Ruhsal Bozukluklarla Açıklanamama: Belirtilerin başka bir psikiyatrik tablo ile daha iyi açıklanamıyor olması.

OKB Alt Tipleri ve Görülme Sıklığı

Hastalık, klinik görünümüne göre farklı alt tiplere ayrılmaktadır. En sık karşılaşılan obsesyon ve kompulsiyon türleri şunlardır:

Diğer alt tipler arasında toplayıcı-biriktirici, düzenleyici-sıralayıcı ve saf obsesyonların olduğu tipler yer almaktadır.

Ayırıcı Tanı: OKB ile Karışabilecek Hastalıklar

OKB teşhisi konulurken benzer belirtiler gösteren şu rahatsızlıkların ayırt edilmesi kritiktir:

• Depresyon ve Yaygın Anksiyete Bozukluğu
• Şizofreni: Hastalığın doğasındaki obsesif unsurların uzman bir psikiyatrist tarafından ayırt edilmesi gerekir.
• Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu
• Gilles de la Tourette Sendromu: Motor ve vokal tiklerle karakterizedir; ailede OKB riski yüksektir.
• OKB Spektrum Bozuklukları: Beden dismorfik bozukluğu, patolojik kumar oynama ve saç-deri yolma bozukluğu.

OKB Tedavi Yöntemleri

OKB tedavisinde ilaç uygulamaları ve psikoterapi yöntemlerinin etkinliği bilimsel olarak kanıtlanmıştır.

İlaç Tedavisi

Tedavide en etkili ilaçlardan biri trisiklik antidepresan grubundan klomipramin olsa da, yan etki profili nedeniyle günümüzde ilk tercih SSRI grubu ilaçlardır. Dirençli vakalarda tedaviye antipsikotikler, antiepileptikler veya anksiyolitikler eklenebilir.

Psikoterapi ve Diğer Yöntemler

• Bilişsel Davranışçı Terapi ve Psikanalitik Terapi en yaygın yöntemlerdir.
• Tedaviye yanıt vermeyen olgularda EKT (elektrokonvülsif terapi) veya cerrahi girişimler değerlendirilebilir.

Hastalığın Seyri ve İyileşme Beklentisi

OKB, hem hasta hem de yakınları için zorlayıcı bir süreç olsa da tedaviye yanıt oranı oldukça yüksektir. İlaç tedavisi alan hastaların %60-70'inde, yaklaşık 2-3 aylık süreçte belirtilerde %30'dan fazla azalma görülür. Terapi yöntemleri ve kombine tedavilerle bu başarı oranları daha da yükselmektedir. Tedavideki en kritik başarı faktörü, hasta-hekim işbirliği ve kontrollerin aksatılmamasıdır.

Psikiyatrist Dr. Fikret Poyraz ÇÖKMÜŞ