OBEZİTE'YE PSİKOLOJİK VE PSİKİYATRİK BAKIŞ

Obeziteye Psikiyatrik Bakış ve Psikosomatik Tıp

Psikosomatik tıp, elli yılı aşkın bir süredir psikiyatri alanının temel odak noktalarından biri olmuştur. Bu terim, en yalın haliyle zihnin bedeni nasıl etkilediğini ve bu etkileşimin fiziksel sağlık üzerindeki sonuçlarını ifade eder. Günümüzde küresel bir salgın olarak kabul edilen obezite, fiziksel, ekonomik ve psikolojik bedelleriyle psikosomatik tıbbın en önemli çalışma konuları arasında yer almaktadır.

Obezitenin Tanımı ve Vücut Kitle İndeksi (VKİ)

Obezite, temel olarak Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kriterlerine göre tanımlanmaktadır. VKİ, bireyin kilogram cinsinden vücut ağırlığının, metre cinsinden boyunun karesine bölünmesiyle (kg/m²) hesaplanır. 2011-2012 yıllarında yapılan araştırmalar, ABD'deki yetişkinlerin %35'inin, çocukların ise %17'sinin obezite kriterlerini karşıladığını göstermektedir.

Vücut Kitle İndeksi Sınıflandırması:

• Normal: 18.5 - 24.5 VKİ
• Fazla Kilolu: 25 - 30 VKİ
• Obezite: 30 ve üzeri VKİ
• Morbid Obezite (Ciddi Obezite): 40 ve üzeri VKİ

Buna ek olarak, bel çevresi ölçüsü de obezite için kritik bir göstergedir. Kadınlarda 89 cm, erkeklerde ise 102 cm üzerindeki bel çevresi, obezite ile ilişkili hastalık risklerinin artışına işaret eder.

Obezite ile İlişkili Tıbbi Riskler ve Mortalite

Obezite, vücut sistemleri üzerinde yarattığı baskı nedeniyle birçok kronik hastalığın morbidite (hastalık oranı) ve mortalite (ölüm oranı) riskini artırır. Özellikle VKİ 35'in üzerine çıktığında, sağlık riskleri katlanarak yükselmektedir. Obezite ve fazla kilo, dünya genelinde önlenebilir ölümlerin en sık görülen ikinci nedenidir.

Obezitenin tetiklediği başlıca tıbbi durumlar şunlardır:

• Hipertansiyon, tip 2 diyabet ve dislipidemi
• Koroner kalp hastalığı, inme ve kalp yetmezliği
• Uyku apnesi ve solunum yolu hastalıkları
• Osteoartrit, gut ve plantar fasit
• Safra kesesi hastalıkları ve karaciğer yağlanması
• Belirli kanser türleri ve kısırlık

Çocukluk Çağı Obezitesi ve Uzun Vadeli Etkileri

Çocukluk çağı obezitesi, yetişkinlik dönemindeki obezite şiddeti için en güçlü risk faktörlerinden biridir. Erken yaşta başlayan kilo problemleri; insülin direnci, polikistik over sendromu, gastroözofajeal reflü ve derin ven trombozu gibi ciddi komplikasyonların temelini atabilir. Ayrıca, bu durumun bireyin hayat kalitesi, hareketliliği ve stres düzeyi üzerinde kalıcı olumsuz etkileri bulunmaktadır.

Obezitenin Etiyolojisi: Nedenleri ve Tetikleyicileri

Obezite, en temel düzeyde enerji alımı ile harcanan enerji arasındaki dengesizlikten kaynaklanır. Ancak bu durumun altında yatan süreçler oldukça karmaşıktır. İnsanların biyolojik eğilimleri, onları fazla yemeye ve hareketsiz kalmaya yatkın bırakabilmektedir.

Obeziteyi tetikleyen temel faktörler:

• Genetik ve Biyoloji: Bireysel yatkınlıklar kilo alımını kolaylaştırabilir.
• Obezojenik Çevre: Sürekli gıda tüketimine ve hareketsizliğe davet eden çevresel şartlar.
• Yeme Bağımlılığı: Gıdaya karşı gelişen kontrolsüz tüketim arzusu.
• Psikolojik Faktörler: Kişilik boyutları, bilişsel süreçler ve davranış kalıpları.

Obezite ve Psikiyatrik Tanılar Arasındaki İlişki

Obezite ile psikiyatrik bozukluklar arasında çift yönlü ve güçlü bir bağ bulunmaktadır. Araştırmalar, obezitenin depresyon riskini %80 oranında artırdığını, depresyonun ise obeziteye yol açma ihtimalinin %53 olduğunu göstermektedir.

Eşlik eden başlıca psikiyatrik durumlar:

• Yeme Bozuklukları: Tıkınırcasına yeme, bulimia, gece yeme sendromu ve yüksek kalorili sıvı tüketimi.
• Duygudurum Bozuklukları: Depresyon (artmış iştah ve düşük enerji belirtileriyle) ve kaygı bozuklukları.
• Ağır Ruhsal Hastalıklar: Şizofreni ve bipolar bozukluk.
• Madde Kullanım Bozuklukları: Bağımlılık süreçlerinin obezite ile etkileşimi.
• İlaç Yan Etkileri: Bazı psikiyatrik ilaçların neden olduğu kilo artışı.

Obezite Sınıflandırması ve Tedavi Protokolü

Güncel Tedavi Yöntemleri

Obezite tedavisi; kilo kaybının yararları, ticari diyetler, davranışçı yaklaşımlar ve kilonun korunması gibi çok boyutlu kriterlere dayanır.

1. Psikolojik Tedaviler

Psikolojik müdahaleler, yeme davranışını kökten değiştirmeyi hedefler:

• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Kilo verme sürecinde düşünce ve davranış değişikliği sağlar.
• Bilinçli Farkındalık (Mindfulness): Yeme farkındalığını artırır.
• Motivasyonel Görüşme: Değişim isteğini güçlendirir.

2. Medikal Tedaviler

Kilo yönetiminde uzman kontrolünde kullanılan başlıca ilaçlar şunlardır:

• Orlistat, Lorcaserin, Fentermin, Topiramat ve Bupropion.

3. Cerrahi Tedavi ve Psikolojik Değerlendirme

Bariatrik cerrahi (zayıflama ameliyatı), VKİ 40 üzeri olan veya VKİ 35 olup eşlik eden hastalığı bulunan kişiler için uygundur. Ancak cerrahi öncesi psikolojik değerlendirme kritiktir.

Cerrahi için psikolojik kontrendikasyonlar (engel durumlar):

• Dengelenmemiş depresyon veya psikoz
• Aktif intihar düşüncesi
• Aktif bulimia nervoza
• Aktif madde kötüye kullanımı

Kaynak: Kaplan ve Sadock’s Psikiyatri, 10. Baskı, 2022, Cilt 2, Psikosomatik Tıp Bölümü (S. 2177).
Derleyen: Dr. Halil İbrahim Süslü, Psikiyatri Uzmanı