Obezite Ameliyatı Sonrasında Oluşan Çapraz Bağımlılık
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Obezite Cerrahisi ve Çapraz Bağımlılık İlişkisi
Çapraz bağımlılık, temel olarak bağımlılığın bir türden diğerine geçişi olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, bir dürtüsel davranışın kontrol altına alınması veya ortadan kaldırılmasıyla birlikte, yerine farklı dürtüsel davranışların gelişmesi sürecini ifade eder. Geçmişte yalnızca alkol ve madde kullanımıyla ilişkilendirilen bu kavram, günümüzde besin bağımlılığı ve yeme bozukluğu yaşayan bireylerde de sıklıkla gözlemlenmektedir.
Obezite cerrahisi geçiren hastalar üzerinde yapılan bilimsel çalışmalar, ameliyat öncesindeki yeme bağımlılığının, operasyon sonrasında farklı maddeler veya davranışsal bağımlılıklarla yer değiştirebildiğini ortaya koymaktadır. Amerikan Bariatrik Cerrahi Derneği verilerine göre, hastaların %5’inde cerrahi sonrası yeni bağımlılık türleri gelişmektedir. Bazı akademik yayınlarda ise bu oranın %20 ile %30 seviyelerine kadar yükselebildiği belirtilmektedir.
Cerrahi Sonrası Gözlemlenen Dürtüsel Davranışlar
Bilimsel araştırmalar henüz kesin bir kanıt oluşturacak sayıya ulaşmamış olsa da, klinik konsültasyonlar sonucunda önemli veriler elde edilmiştir. Cerrahi müdahale sonrası artış gösterdiği ileri sürülen dürtüsel ve bağımlılık türü davranışlar şunlardır:
- Sigaraya başlama veya mevcut tüketimin artması
- Kahve tüketiminde belirgin artış
- Alkol kullanımı ve bağımlılığı riskinde artış
- Ağrı kesici ilaç kullanımının sıklaşması
- Kumar, egzersiz, seks ve dini uğraşlar gibi davranışsal bağımlılıkların gelişmesi
Bağımlılığın Nörobiyolojik Temelleri
Beyin görüntüleme yöntemleri, çapraz bağımlılık yaşayan bireylerin ödül mekanizmalarında kritik değişiklikler olduğunu göstermektedir. Bu bireylerde, beynin ödül merkezinden sorumlu bölgelerinde dopamin adı verilen kimyasal maddenin miktarında azalma saptanmıştır. Bu tablo, madde bağımlılığı olan bireylerin beyin yapısıyla birebir örtüşmektedir.
Elde edilen bu veriler, aşırı yeme davranışının ve lezzetli gıdalara yönelimin bir tür bağımlılık olarak kabul edilebileceğine işaret etmektedir. Bu nedenle, obezite cerrahisi öncesinde hastaların alkol, madde veya diğer dürtüsel davranışları titizlikle değerlendirilmelidir. Ameliyat öncesi mevcut olan herhangi bir bağımlılık, operasyon sonrası çapraz bağımlılık riski açısından en önemli göstergelerden biridir.
Besin Bağımlılığı Nedir ve Nasıl Gelişir?
Besin bağımlılığı, bireyin besin tüketimini durduramaması ve buna bağlı olarak kontrolsüz kilo alımı yaşamasıyla karakterize bir durumdur. Yeme bağımlıları; yemeği genellikle stres, duygusal çatışmalar ve günlük yaşamın getirdiği sorunlarla başa çıkma aracı olarak kullanırlar. Birey, çoğunlukla yeme alışkanlıklarında bir problem olduğunun bilincindedir.
Bu bağımlılık türü genellikle erken çocukluk dönemindeki yeme alışkanlıklarıyla şekillenmektedir. Birçok yeme bağımlısı, stresli durumları yönetmeyi öğrenemediği için yemeği bir savunma mekanizması haline getirmiştir. Bazı vakalarda ise fazla kilo, sosyofobik bireyler için koruyucu bir kalkan görevi görebilir. Bu kişilerde zayıflama düşüncesi dahi depresyonu tetikleyebilir; çünkü aşırı kilolu olmanın başkalarını kendilerinden uzak tutacağına dair bir inanç taşırlar.
Besin Bağımlılığının Belirtileri
Besin bağımlılığı yaşayan bireylerde gözlemlenen temel semptomlar şunlardır:
- Aşırı yeme ve yemeği durduramama korkusu
- Süregelen depresyon ve özgüven eksikliği
- Yeme eylemi sonrası kendini küçümseme veya aşağılama
- Sosyal aktivitelerden kaçınma ve toplum içinde az yeme eğilimi
- Başarısızlıkların ve sosyal sorunların tamamen fazla kilolara bağlanması
- Kilonun hayatın tek odak noktası haline gelmesi
Besin Bağımlılığının Sağlık Üzerindeki Riskleri
Besin bağımlılığı, sadece psikolojik bir sorun değil, aynı zamanda hayati riskler taşıyan tıbbi bir problemdir. Anoreksiya ve bulimia gibi ciddi bir duygusal problem olan bu durum, tedavi edilmediğinde ölümle sonuçlanabilir. Özellikle erkeklerde besin bağımlılığı oranının oldukça yüksek olduğu unutulmamalıdır.
| Sağlık Alanı | Risk Faktörleri |
|---|---|
| Kardiyovasküler | Kalp krizi, hipertansiyon, yüksek kolesterol |
| Metabolik | Diyabet, adet düzensizlikleri, kan zehirlenmesi (gebelikte) |
| Fiziksel | Hareket kısıtlanması, eklem şikayetleri, varis, nefes darlığı |
| Genel Sağlık | Uykusuzluk, mide ve sindirim sistemi hastalıkları, halsizlik |
Çapraz Bağımlılığı Önlemede Sağlıklı Yollar
Cerrahi operasyon sonrası hastalar, yeme davranışını bir ödül olarak görmekten vazgeçmeli ve bu mekanizmayı sağlıklı alanlara yönlendirmelidir. Bu süreçte uzman bir ekip tarafından desteklenmek kritik önem taşır. Egzersiz yapmak, hem zaman yönetimini sağlar hem de vücuttaki enerjinin dengelenmesine yardımcı olur.
Egzersiz alışkanlık haline getirildiğinde, tıpkı yüksek kalorili gıdaların yarattığı etkiye benzer şekilde dopamin salınımını artırır. Başlangıçta zorlayıcı olsa da, vücut alıştıkça egzersiz kişiye iyi hissettirmeye başlar. Egzersizin yanı sıra yeni hobiler edinmek, aktif zaman geçirmek ve sosyal hayatı düzenlemek, çapraz bağımlılığı önlemede en etkili yöntemler arasında yer almaktadır.
Uzm. Klinik Psikolog - Bariatrik Psikolog Merve PEHLİVAN
