Migren, tarihçe, tanı ve tedavi seçenekleri

Migren Nedir? Tarihçesi ve Tanımı

Migren, insanlık tarihinin bilinen en eski hastalıklarından biridir ve ilk tanımlamaları M.Ö. 4000 yıllarına, Mezopotamya’ya kadar uzanmaktadır. M.S. 2. yüzyılda Kapadokyalı Aretaeus, migreni; tek taraflı olması, bulantı ile ilişkisi ve ataklar halinde seyretmesi nedeniyle bağımsız bir klinik tablo olarak tarif etmiştir. Günümüzde literatürde, "başın yarısı" anlamına gelen hemikrania terimiyle ifade edilmektedir.

Dünya Nöroloji Federasyonu'na göre migren; şiddeti, sıklığı ve süresi değişkenlik gösteren, tekrarlayıcı baş ağrıları ile karakterize ailesel bir hastalıktır. Ataklar genellikle tek taraflıdır; iştahsızlık, bulantı ve kusma gibi semptomlar ağrıya eşlik eder. Bazı vakalarda ağrı öncesinde veya sırasında nörolojik ve duygudurum bozuklukları gözlemlenebilir.

Migren Tanı Kriterleri ve Belirtileri

Uluslararası Baş Ağrısı Topluluğu tarafından belirlenen kriterlere göre, bir hastaya migren tanısı konulabilmesi için aşağıdaki şartlar aranmaktadır:

• Atak Sıklığı: 6 aylık süreçte en az 5 atak yaşanması.
• Süre: Tedavi edilmediğinde ağrıların 4 ile 72 saat arasında sürmesi.
• Ağrı Karakteri: Aşağıdaki özelliklerden en az ikisinin bulunması:
  • Orta veya çok şiddetli ağrı.
  • Zonklayıcı (pulsatil) karakterde olması.
  • Tek taraflı yerleşim.
  • Fiziksel aktivite ile şiddetlenme.
• Eşlik Eden Semboller: Bulantı/kusma veya ışık/ses hassasiyetinden (fotofobi/fonofobi) en az birinin varlığı.
• Ayırıcı Tanı: Muayene ve öyküde başka bir ikincil neden saptanamaması.

Migrenin Toplumsal ve Ekonomik Etkileri

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), migreni dünya genelinde iş yapamazlığa yol açan hastalıklar arasında 19. sırada (kadınlarda 12. sırada) sınıflandırmaktadır. Dünya genelinde yaklaşık 700 milyon migren hastası olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye'de ise bir yıl içindeki görülme sıklığı %16 düzeyindedir.

Baş Ağrısı Sınıflandırması

2004 yılı Uluslararası Baş Ağrısı Topluluğu sınıflamasına göre baş ağrıları iki ana gruba ayrılır:

1. Primer Baş Ağrıları

• Migren: Auralı, aurasız, retinal ve komplike migren türleri.
• Gerilim Tipi Baş Ağrısı: Epizodik veya kronik formlar.
• Küme Baş Ağrıları: Trigeminal otonomik sefaljiler.
• Diğer: Egzersiz, öksürük veya seksüel aktiviteye bağlı ağrılar.

2. Sekonder Baş Ağrıları

• Travma, vasküler bozukluklar (kanama vb.) ve madde kullanımına bağlı ağrılar.
• Enfeksiyonlar, homeostazis bozuklukları ve psikiyatrik nedenler.

Migren Ataklarını Tetikleyen Faktörler

Migren atakları kişiden kişiye değişen çeşitli faktörlerle tetiklenebilir. En yaygın tetikleyiciler şunlardır:

• Hormonal Değişimler: Kadınların %60'ında menstürasyon dönemi.
• Yaşam Tarzı: Stres, uyku düzensizliği ve öğün atlama.
• Çevresel Faktörler: Yüksek ses, keskin kokular ve yanıp sönen ışıklar.
• Beslenme:
  • Nitritler: Sosis, salam gibi işlenmiş etler.
  • Tiramin: Şarap ve eskitilmiş peynirler.
  • MSG: Çin yemekleri ve hazır çorbalar.
  • Diğer: Çikolata, kuruyemiş, turunçgiller ve aşırı kafein tüketimi.

Teşhis ve Görüntüleme Yöntemleri

Migren tanısında en kritik araç hasta öyküsü ve normal nörolojik muayenedir. Lipton tarafından geliştirilen tarama testinde; bulantı, ışık hassasiyeti ve ağrının günlük hayatı kısıtlaması sorularından ikisine "evet" cevabı verilmesi, %93 olasılıkla migrene işaret eder.

Atipik semptomlar veya şüpheli durumlarda ikincil nedenleri dışlamak için şu yöntemlere başvurulur:

1. MRG (Manyetik Rezonans): Tümör, infarkt ve beyaz cevher anomalilerini saptamada üstündür.
2. BT (Bilgisayarlı Tomografi): Akut kanamalar ve sinüs anomalileri için tercih edilir.
3. MRA (Anjiyografi): Damarsal anevrizma ve malformasyonların tespiti için kullanılır.

Tedavi Stratejileri

Migren tedavisi, akut atak yönetimi ve profilaktik (önleyici) tedavi olmak üzere iki aşamadan oluşur.

Akut Atak Tedavisi

• Spesifik Olmayan İlaçlar: Aspirin, parasetamol ve NSAİİ grubu ağrı kesiciler.
• Antiemetikler: Bulantıyı kontrol altına almak ve ilaç emilimini artırmak için kullanılan metoklopramid gibi ajanlar.
• Triptanlar: Migrene özgü ilaçlardır (Sumatriptan, Eletriptan vb.). Damar daraltıcı etkileri nedeniyle kalp hastalarında ve gebelerde kontrendikedir.

Profilaktik (Önleyici) Tedavi

Atak sıklığı haftada 2 günü aşan veya yaşam kalitesi ciddi oranda düşen hastalarda uygulanır. Kullanılan başlıca ilaç grupları şunlardır:

• Beta Blokerler: Propranolol en yaygın seçenektir.
• Antikonvülzanlar: Topiramat ve Valproat.
• Antidepresanlar: Amitriptilin.
• Botulinum Toksini (Botoks): Özellikle kronik migren ve kas spazmı eşlik eden durumlarda %75-80 başarı oranı sağlar.

Tamamlayıcı ve Davranışsal Yöntemler

İlaç tedavisine ek olarak; gevşeme egzersizleri, biofeedback, kognitif davranışsal terapiler ve akupunkturun migren sıklığını azaltmada etkili olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca Riboflavin (B2 vitamini) ve Koenzim Q10 takviyelerinin önleyici etkisi klinik çalışmalarla desteklenmiştir.