KROMOZOM HASTALIKLAR VE TANISI

Kromozom Aberasyonları ve Genetik Tanı Süreçleri

Genetik materyalde meydana gelen değişimler, bireyin sağlık durumunu ve gelişimini doğrudan etkileyen kromozom aberasyonları olarak tanımlanır. Bu düzensizlikler temel olarak sayısal ve yapısal olmak üzere iki ana kategoride incelenmektedir. Klinik genetik uygulamalarında bu anomalilerin tespiti, doğru teşhis ve tedavi planlaması açısından kritik bir öneme sahiptir.

1. Sayısal Kromozom Aberasyonları

Sayısal kromozom anomalileri, hücrelerdeki toplam kromozom sayısının normalden farklı olması durumudur. Bu kapsamda poliploidi ve anöploidi kavramları öne çıkmaktadır.

Öploidi, normal bir gamet hücresindeki haploid kromozom sayısının (n) tam katlarını ifade eden bir terimdir. Örneğin, insan gamet hücresinde kromozom sayısı n=23 (haploid) iken, somatik hücrelerde bu sayı 2n=46 (diploid) olarak karşımıza çıkar.

Ancak her öploid kuruluş normal bir gelişimi temsil etmez; bu noktada poliploidi tanımı devreye girer. Örnek olarak, abortus materyallerinde rastlanan 69=3n (triploid) durumu, sayısal bir anomali göstergesidir.

2. Yapısal Kromozom Aberasyonları

Yapısal anomaliler, kromozomun kendi içindeki veya diğer kromozomlarla olan fiziksel değişimlerini kapsar. Bu değişimler şu şekilde sınıflandırılır:

Translokasyon

Kromozomlar arasındaki parça değişimine translokasyon denir. Bu durum, klinik olarak dengeli translokasyonlar ve dengesiz translokasyonlar şeklinde ikiye ayrılır.

Delesyon

Kromozomdaki bölgesel kayıpları ifade eder. Bir kırılma sonucu kromozomun küçük bir parçasının kopmasıyla meydana gelen delesyonlar, terminal ya da insersiyonel karakterde olabilir.

Ring Kromozom

Bir kromozomun her iki ucunda meydana gelen iki ayrı kırılma sonucunda, uçların başka bir parça ile birleşmek yerine kendi aralarında kaynaşmasıyla ring (halka) kromozom yapısı oluşur.

Duplikasyon

Bir kromozomda aynı segmente ait iki kopyanın bulunmasıdır. Mayoz sırasında eşit olmayan çaprazlaşma veya homolog kromozomlardaki kırılmalar sonucu bir parçanın diğerine eklenmesiyle ortaya çıkar.

İnversiyon

Bir kromozomda iki kırılma meydana gelmesi ve kopan parçanın 180 derece dönerek eski yerine yapışmasıdır.

• Parasentrik İnversiyon: Sentromerin dışında gerçekleşen dönüşler.
• Perisentrik İnversiyon: Sentromeri içine alan dönüşler.

İzokromozom

Metafaz evresinde boylamasına bölünmesi gereken sentromerin enlemesine bölünmesi sonucunda oluşur. Bu durumda yavru hücrelerden biri sadece kısa kolları, diğeri ise sadece uzun kolları taşır.

Kromozom Analizi ve Doğum Öncesi Tanı Endikasyonları

Kromozom analizleri ve prenatal (doğum öncesi) tanı süreçleri, belirli tıbbi gereklilikler doğrultusunda uygulanmaktadır.

Kromozom Analiz Endikasyonları

• Kuşkulu klasik kromozomal sendromların doğrulanması.
• Çoklu konjenital anomaliler veya mental retardasyon varlığı.
• Yapısal düzensizlik veya translokasyon şüphesi.
• Habitüel abortus veya ölü doğum öyküsü.
• Mozaisizm kuşkusu ve infertilite öyküsü.
• Frajilite sendromlarının belirlenmesi ve hematolojik malignensiler.

Doğum Öncesi (Prenatal) Tanı Endikasyonları

• İleri veya çok küçük anne-baba yaşı.
• Önceki çocuklarda kromozom anomalisi veya genetik hastalık öyküsü.
• Eşlerden birinde dengeli kromozom düzensizliği bulunması.
• Aile hikayesinde nöral tüp defekti veya genetik hastalıklar.
• Ultrasonografide saptanan fetal anomaliler.
• Tekrarlayan gebelik kayıpları ve biyokimyasal tarama testlerindeki anormallikler.
• Diyabet gibi maternal hastalıklar veya perikonsepsiyonel ilaç kullanımı.

Tanı Yöntemleri

Genetik tanı süreçlerinde kullanılan yöntemler girişimsel olma durumuna göre iki ana gruba ayrılır:

Prof. Dr. Duran Canatan
Çocuk Hematoloji ve Genetik Uzmanı