Kişilik bozuklukları !

Kişilik Kavramı ve Tarihsel Gelişimi

Kişilik, çok eski çağlardan beri üzerine araştırmalar yapılan ancak günümüzde dahi tanımı konusunda tam bir görüş birliğine varılamamış karmaşık bir kavramdır. Kişiliği tanımlamaya yönelik ilk girişimlerden biri olan Hipokrat, kişilik yapısını beden salgılarıyla ilişkilendirmiş; iyimser, sinirli, melankolik ve soğukkanlı olmak üzere dört temel yapı tanımlamıştır. Tarihsel süreçte beden yapısı ile kişilik arasında bağ kurulmaya çalışılsa da araştırmalar bu iki unsur arasında doğrudan bir ilişki olmadığını ortaya koymuştur.

Psikolojik gelişim süreçleri üzerine yapılan çalışmalar, kişiliğin şekillenmesinde çocukluk yıllarının kritik önemini vurgulamaktadır. Sigmund Freud, kişiliğin ilk 5 yılda şekillendiğini belirterek oral, anal ve genital kişilik yapılarını tanımlamıştır. Carl Jung ise kişilik gelişiminin yaşam boyu süren bir süreç olduğunu savunarak, günümüzde de yaygın olarak kullanılan içedönük (introvert) ve dışadönük (ekstrovert) kavramlarını literatüre kazandırmıştır.

Kişilik Yapısını Belirleyen Temel Bileşenler

Günümüzde kişilik; genetik, psikolojik ve toplumsal etmenlerin birleşimiyle, gözlenebilen davranışlar ve içsel ruhsallık üzerinden tanımlanmaktadır. Bir bireyin kişilik yapısını değerlendirirken şu temel bileşenler incelenmelidir:

• Duygular: Genel duygusal ton, duyguların davranışlara etkisi ve ifade ediliş biçimi.
• İstek ve Gereksinimler: Dürtülerin farkında olma, sahip çıkma ve doyuma ulaştırma becerisi.
• Düşünce (Biliş): Kendini ve dünyayı algılama, yorumlama ve anlamlandırma süreçleri.
• İlişki ve Tutum: Diğer insanlarla kurulan iletişimin niteliği ve sürekliliği.
• Eylem ve Davranış: İç dünyadaki süreçlerin dış dünyaya yansıma biçimi.

Bilişsel Süreçler ve Şemalar

Kişiliğin temelini oluşturan temel inançlar, bireyin kendisi ve çevresi hakkındaki kökleşmiş değerlendirmeleridir. Bu inançlar doğrultusunda ortaya çıkan otomatik düşünceler, olaylar karşısında akla kendiliğinden gelen ilk tepkilerdir. Dünyayı anlamlandırmak için kullanılan şemalar ve olayları olduğundan farklı yorumlamaya neden olan bilişsel çarpıtmalar (düşünce okuma, aşırı genelleme, kişiselleştirme) kişilik yapısının analizinde kilit rol oynar.

Kişilikte Esneklik ve Katılık Yelpazesi

Her kişilik yapısı bir süreklilik ya da yelpaze içinde değerlendirilmelidir. Bu yelpazenin bir ucunda toplumsal uyum sağlayan esneklik, diğer ucunda ise hiçbir koşulda değişmeyen katılık bulunur. Esneklik gösteremeyen kişilik özellikleri, genellikle kişilik bozukluğu göstergesi olarak kabul edilir. Ancak bu terimin günlük dilde aşağılama amacıyla kullanılmaması, tıbbi bir değerlendirme olarak kalması büyük önem taşır.

Kişilik Bozuklukları ve Karakteristik Özellikleri

Kişilik bozuklukları, bireyin toplumsal ve mesleki işlevselliğini bozan, çocukluk veya ergenlik döneminden itibaren süregelen yerleşik davranış örüntüleridir. Aşağıdaki tabloda temel kişilik bozuklukları ve öne çıkan özellikleri özetlenmiştir:

Kişilik Üzerine Kültürel Bakış: Atasözleri ve Deyimler

Toplumsal tecrübeler, kişilik analizini atasözleri üzerinden de anlamlandırmıştır. Bu deyimler, kişiliğin farklı yönlerine ışık tutar:

1. "Bir insanı tanımak için ya alışveriş etmeli ya yola gitmeli": Kişiliğin zorlayıcı şartlarda ve çıkar çatışmalarında ortaya çıktığını vurgular.
2. "Arslan yattığı yerden belli olur": Yaşanılan ortamın ve düzenin kişilik hakkında ipucu verdiğini belirtir.
3. "Kişi arkadaşından bellidir": İlişkilerin ve sosyal çevrenin iç dünyadaki gereksinimleri yansıttığını ifade eder.
4. "Kimse ayranım ekşi demez": Bireylerin kendi olumsuz özelliklerini görmekte zorlandığına dikkat çeker.

Sonuç olarak, bir insanın kişilik yapısını anlamak; onun duygularını, düşüncelerini, tutumlarını ve eylemlerini uzun süreli ve farklı ortamlarda gözlemlemeyi gerektiren derinlemesine bir süreçtir.

Prof. Dr. Erol Özmen