Karar Vermek Neden Zordur?

Karar Verme Süreci: Niyetten Eyleme Geçişin Köprüsü

Karar vermek, dilemek ve eyleme geçmek arasındaki en kritik köprüdür. Bir düşüncenin gerçek bir karar olarak nitelendirilebilmesi için mutlaka bir eylemle sonuçlanması gerekir; aksi takdirde bu durum sadece bir niyet olarak kalır. Karar verme süreci, özünde mutlak bir seçim yapmayı gerektirir. İnsanlar, bilinçli ve bilinçdışı mekanizmalarını kullanarak karar vermenin yarattığı psikolojik sancıları yönetmeye çalışırlar.

Karar aşamasında bireyler; avantaj-dezavantaj listeleri yapma, insanlardan uzaklaşma, yakınlıktan kaçınma veya pasif/agresif tutumlar sergileme gibi çeşitli savunma ve analiz yöntemlerine başvurabilirler. Kararsızlık, her bireyin zaman zaman deneyimlediği ve hafife alınmayacak kadar ciddi bir meseledir.

William James’e Göre 5 Farklı Karar Tipi

Psikolojinin öncülerinden William James, karar verme biçimlerini beş ana başlık altında incelemiştir:

1. Akla Uygun Karar: Belirli bir hareket tarzının lehinde ve aleyhindeki tüm seçeneklerin rasyonel bir süzgeçten geçirilmesiyle verilir.
2. İstençli Karar: Yoğun bir "ruhsal çaba" duygusu barındıran ve büyük bir irade gösterilerek verilen kararlardır.
3. Sürüklenen Karar: İki seçeneğin de eşit derecede iyi göründüğü durumlarda, dışsal ve rastlantısal bir etkenin yönlendirmesiyle oluşur.
4. İtkisel Karar: Rastlantısal görünse de aslında kararın otomatik olarak içten geldiği ve dürtüsel bir şekilde hareket edildiği durumlardır.
5. Bakış Açısının Değişimine Dayalı Karar: Üzüntü, korku veya önemli bir dış deneyim sonrası yaşanan ruhsal değişimle ortaya çıkan ani kararlardır.

Karar Vermenin Zorluğu: Bir Vazgeçiş Olarak Seçim

Karar vermek aslında bir vazgeçiştir. Bir yol ayrımında seçilen her yol, diğer seçeneğin feda edilmesi anlamına gelir. Bu durum bazen bireyi eylemsizliğe sürükler. Aristo’nun aç kalan köpek örneğinde olduğu gibi; aynı cazibeye sahip iki seçenek arasında kalan canlı, seçim yapamadığı için eylemsiz kalabilir.

Çocukluk döneminde ebeveynlerin sergilediği tutumlar, karar verme yetisini doğrudan etkiler. Çocuk adına karar veren veya seçimine izin vermeyen ebeveynler, çocukta "istemenin kötü veya yasak olduğu" bilincinin gelişmesine neden olabilir.

Karar Vermekten Kaçınma Stratejileri

İnsanlar karar vermenin getirdiği sorumluluktan kaçınmak için çeşitli psikolojik yollar izlerler:

• Erteleme: Karar verme sürecinin yarattığı acıdan kaçınmanın en yaygın yoludur.
• Vazgeçmekten Kaçınma: Daha az şeyden feragat edilecek alternatif durumlar yaratma çabasıdır.
• Seçilmeyen Seçeneğin Değerini Düşürme: Kararı kolaylaştırmak için seçenekler arasındaki küçük farkları büyüterek birini değersizleştirme işlemidir.
• Sorumluluğu Başkasına Bırakma: Kişinin kendi hayatının sorumluluğunu alamayıp, kararı bir rehbere veya karşı tarafa (örneğin boşanmak isteyip kararı eşine aldırmak) bırakmasıdır.
• Kararı Kadere veya Şansa Bırakma: Luke Rhinehart’ın "Zar Adam" kitabında olduğu gibi, sorumluluğu tamamen dışsal bir faktöre (zara, kadere) yükleyerek özgürlükten vazgeçmektir.

Karar Verme Sürecini Kolaylaştıracak Öneriler

Karar verme aşamasında güçlük çeken bireyler için şu stratejik adımlar uygulanabilir:

Kararın Bilinçdışı Bileşenleri: Örnek Vaka

Her kararın bir yüzeydeki mantıklı sebebi, bir de derinlerdeki bilinçdışı bileşeni vardır. Örneğin; eşini kaybeden bir kadının yazlık evini satma kararı:

• Bilinçli Gerekçeler: Evin masrafı, bakımı ve ulaşım zorluğu.
• Bilinçdışı Engeller: Evi sattığında kocasının kaybını kesin olarak kabul edecek olması ve sosyal çevresini kaybedeceği korkusu.

Sonuç olarak karar vermek, kelime anlamının çok ötesinde; sorumluluk, özgürlük ve varoluşsal bir duruşu temsil eder. Bu süreçteki bilinçdışı etkenleri anlamak, kararsızlıkları aydınlatmanın ilk adımıdır.