GENEL SYSTEMA CARDIOVASCULARE – GENEL KALP DAMAR SİSTEMİ

Dolaşım Sistemine Genel Bakış (Systema Vasorum)

İnsan yaşamının sürdürülebilmesi için gerekli olan oksijen, besin maddeleri ve hormonların hücrelere taşınması; metabolizma atıkları ile karbondioksitin vücuttan uzaklaştırılması Dolaşım Sistemi (Systema vasorum) aracılığıyla gerçekleşir. Bu sistem; bir pompa gibi çalışan Kalp (Cor), kanı taşıyan damarlar ve hayati sıvı olan kandan oluşur.

Kalbin Anatomik Yapısı ve Konumu

Cor (Kalp), dolaşım sisteminin merkezi olup göğüs boşluğu içerisinde, iki akciğer arasında, pericardium adı verilen koruyucu bir torba içinde yer alır. Şekil olarak tepesi aşağıda, tabanı yukarıda bir koniyi andıran kalp, göğüs kafesinin tam ortasında değil, yaklaşık 2/3'ü orta hattın solunda kalacak şekilde konumlanmıştır.

Kalbin Boyutları ve Ağırlığı

Erişkin bireylerde kalbin ortalama boyutları ve ağırlığı cinsiyete göre farklılık gösterir:

Pericardium (Kalp Zarı)

Kalbi dıştan saran bu yapı iki tabakadan oluşur:

• Pericardium Fibrosum: Dıştaki sert, fibröz bağ dokusudur.
• Pericardium Serosum: İçteki seröz tabakadır. Lamina parietalis ve Lamina visceralis (Epicardium) olmak üzere iki yapraktan oluşur. Bu iki yaprak arasındaki Cavum pericardii boşluğunda bulunan Liquor pericardii sıvısı, kalbin hareketleri sırasında sürtünmeyi önler.

Kalbin Dış ve İç Yapısı

Kalbin dış yüzeyinde, odacıkları birbirinden ayıran ve içinde koroner damarların bulunduğu sulcus adı verilen oluklar yer alır. Kalbin tepesine Apex cordis, damarların giriş-çıkış yaptığı taban kısmına ise Basis cordis denir.

Kalp Odacıkları ve Bölmeleri

Kalp, dikey bir bölme ile sağ ve sol olmak üzere iki yarıma, toplamda ise dört odacığa ayrılır:

1. Atrium Dextrum (Sağ Kulakçık): Vücuttan gelen venöz (kirli) kanı toplar.
2. Ventriculus Dexter (Sağ Karıncık): Venöz kanı akciğerlere pompalar.
3. Atrium Sinistrum (Sol Kulakçık): Akciğerlerden gelen arteriyel (temiz) kanı toplar.
4. Ventriculus Sinister (Sol Karıncık): Arteriyel kanı tüm vücuda pompalar. Duvarları, yüksek basınçla kan pompaladığı için en kalın olan bölümdür.

Odacıklar arasındaki bölmelere kulakçık düzeyinde Septum interatriale, karıncık düzeyinde ise Septum interventriculare adı verilir.

Kalp Kapakçıkları

Kanın tek yönlü akışını sağlamak ve geri kaçışını önlemek amacıyla kalpte dört ana kapak sistemi bulunur:

• Triküspit Kapak: Sağ atrium ile sağ ventriculus arasındadır.
• Mitral (Bicuspid) Kapak: Sol atrium ile sol ventriculus arasındadır.
• Pulmoner Kapak: Sağ ventriculus ile akciğer atardamarı (Truncus pulmonalis) arasındadır.
• Aort Kapağı: Sol ventriculus ile Aorta arasındadır.

Kalbin Uyarı ve İletim Sistemi

Kalp, otonom sinir sisteminden bağımsız olarak kendi ritmik uyarılarını üretebilir. Bu sistem şu yapılardan oluşur:

• Nodus Sinuatrialis (Keith-Flack Düğümü): Kalbin ana pacemaker'ıdır (uyarı merkezi).
• Nodus Atrioventricularis (Tawara-Aschof Düğümü): Uyarıyı karıncıklara iletir.
• His Demetleri ve Purkinje Lifleri: Uyarıyı tüm miyokard tabakasına yayarak kasılmayı sağlar.

Damar Sistemi ve Yapısı

Damarlar, kanın vücutta dolaşımını sağlayan aktif boru sistemleridir. Üç ana grupta incelenirler:

• Arterler (Atardamarlar): Kanı kalpten dokulara taşır. Yüksek basınca dayanıklı, elastik ve kaslı yapıdadır.
• Venae (Toplardamarlar): Kanı kalbe geri getirir. İçlerinde kanın geri kaçmasını önleyen kapakçıklar bulunur.
• Kapillerler (Kılcal Damarlar): Dokularla kan arasında madde ve gaz değişiminin yapıldığı en ince damarlardır.

Damar Duvarı Katmanları

1. Tunica Intima: En içteki endotel tabakası.
2. Tunica Media: Düz kas ve elastik liflerin bulunduğu orta tabaka.
3. Tunica Externa (Adventitia): Damarı çevre dokulara bağlayan en dış tabaka.

Kan Dolaşımı Çeşitleri

1. Büyük Kan Dolaşımı (Sistemik Dolaşım)

Sol ventrikülden çıkan temiz kanın Aorta aracılığıyla tüm vücuda dağıtılması, dokularda kirlendikten sonra Vena cava superior ve Vena cava inferior yoluyla sağ atriuma dönmesidir.

2. Küçük Kan Dolaşımı (Pulmoner Dolaşım)

Sağ ventriküldeki kirli kanın Truncus pulmonalis ile akciğerlere gitmesi, burada temizlendikten sonra Vena pulmonalis'ler ile sol atriuma dönmesidir.

3. Fötal Dolaşım

Anne karnındaki bebekte akciğerler aktif değildir; gaz değişimi Plasenta aracılığıyla sağlanır. Doğumla birlikte Ductus arteriosus ve Foramen ovale gibi yapılar kapanarak normal dolaşım sistemine geçilir.

Klinik Notlar ve Önemli Terimler

• Hipertansiyon / Hipotansiyon: Kan basıncının normalden yüksek veya düşük olması.
• İskemi: Bir dokuya yetersiz kan gitmesi durumu.
• Enfarktüs (Nekroz): Kanlanması kesilen dokunun ölmesi.
• Emboli: Damar lümeninin pıhtı, yağ veya hava gibi yabancı bir maddeyle tıkanması.
• Siyanoz (Mavi Hastalık): Kanda oksijen azlığına bağlı olarak derinin morarması (Örn: Patent Foramen Ovale vakaları).