DEPRESYON YAŞAYAN ÇOCUK VE ERGENLERDE GÖZLENEN DÜŞÜNCE ÇARPITMALARI

Çocuk ve Ergenlerde Depresyon ve Düşünce Biçimleri

Çocukları veya ergenleri depresyona sürükleyen temel faktörlerin başında belirli düşünce biçimleri gelmektedir. Psikoterapi süreci, bu çarpık düşüncelerin normalleşmesine yardımcı olurken; düşünce çarpıtmalarının somut düşünce yeteneğiyle birlikte geliştiği unutulmamalıdır. Bebeklik döneminde daha çok davranış ve duygular ön plandayken, çocukluk ve ergenlik döneminde bilişsel süreçler kritik rol oynar.

Ebeveynlerin, çocuklarının ruh sağlığını korumak adına bu çarpık düşünce biçimlerini tanıması hayati önem taşır. İşte çocuk ve ergenlerde sık rastlanan bilişsel çarpıtmalar ve bunlarla başa çıkma yöntemleri:

1. Genellemede Aşırılık

Çocuk, yaşadığı tek bir olumsuz deneyimi hayatının tüm alanlarına yayma eğilimi gösterir. Örneğin; bir matematik sınavından düşük alan bir çocuk, "Matematikte her zaman başarısızım" diyebilir veya bir öğretmenini sevmediğinde "Bütün öğretmenler sevimsizdir" şeklinde bir genelleme yapabilir.

• Ebeveynlere Öneri: Çocuğunuza geçmişteki başarılarını hatırlatacak sorular sorun. "Matematikte başarılı olduğun bir sınav oldu mu?" gibi sorularla onu konuşturun. Hiçbir şeyin tamamen iyi veya kötü olmadığını anlaması için sabırlı olun.

2. Cımbızlama (Seçici Soyutlama)

Olumlu bir tablonun içerisindeki tek bir olumsuz ayrıntıya odaklanma durumudur. Şiir okuyan bir çocuk, herkes tarafından alkışlansa bile unuttuğu tek bir satıra takılarak kendini başarısız ilan edebilir. Bu durum, genellikle mükemmeliyetçi anne baba tutumları sonucunda gelişir.

• Ebeveynlere Öneri: Hata yapmanın insani bir durum olduğunu gösterin. Tanınmış kişilerin yaptığı hataları veya hayat hikayelerindeki olumsuzlukları birlikte araştırarak "seçici körlüğü" aşmasına yardımcı olun.

3. Kutuplaştırma (Ya Hep Ya Hiç Tarzı Düşünme)

Olayları sadece siyah ya da beyaz olarak görme biçimidir. Bu çarpıtmada orta yol yoktur; bir şey ya mükemmeldir ya da tamamen berbattır. Bu düşünce yapısı, çocukta umutsuzluğu ve başarısızlık hissini pekiştirerek depresyona temel oluşturur.

• Ebeveynlere Öneri: Kişilerin hem sevilen hem de sevilmeyen yönleri olabileceğini örneklerle anlatın. Bir liste yaparak en sevilen kişilerin bile beğenilmeyen özellikleri olabileceğini fark etmesini sağlayın.

4. Kişiselleştirme ve Suçluluk Duygusu

Çocuğun, kontrolü dışındaki olumsuz olaylardan kendini sorumlu tutmasıdır. Özellikle boşanma veya aile içi tartışmalarda çocuk, "Annem benim yüzümden mutsuz" gibi kanıtsız suçlamalar geliştirebilir. Bu durum yoğun bir yetersizlik hissi yaratır.

• Ebeveynlere Öneri: Boşanma gibi süreçlerde çocukla etkili iletişim kurun. Yaşanan sorunların onunla ilgili olmadığını net bir dille ifade edin ve ebeveynlik rolünüzün değişmeyeceğini vurgulayın.

5. Felaketleştirme

Küçük bir olumsuzluğu dünyanın sonu gibi algılama ve geleceğe dair en kötü senaryoyu yazma durumudur. Sınavdan düşük alan çocuğun "Sınıfta kalacağım" diye düşünmesi tipik bir felaketleştirmedir.

• Ebeveynlere Öneri: Çocuğu gerçeklerle yüzleştirin. Korktuğu durumun gerçekleşme ihtimalini mantıklı sorularla sorgulamasını sağlayın. Eğer ebeveynler de kaygılıysa, önce kendi tutumlarını gözden geçirmelidir.

6. Olumluyu Olumsuzlaştırma

Başarıların ve olumlu durumların tamamen şans eseri olduğuna inanılmasıdır. Depresyondaki çocuk, iyi giden şeyleri yok sayar veya küçümser. Bu çarpıtma, genellikle çocuğun başarılarının zamanında desteklenmemesiyle pekişir.

• Ebeveynlere Öneri: Başarının somut ölçütlerini konuşun. Çocuğun küçük başarılarını ve heyecanlarını paylaşarak bu düşünce kalıbının kırılmasına destek olun.

7. Sıfatlaştırma (Etiketleme)

Kişinin kendisini tek bir olay üzerinden toptan yargılamasıdır. Sınıfta beşinci olan bir çocuğun "Ben bir hiçim" demesi, kendini olumsuz bir sıfatla etiketlemesidir.

• Ebeveynlere Öneri: Genelleme ve kutuplaştırma için kullanılan sorgulama yöntemlerini burada da uygulayarak çocuğun özsaygısını koruyun.

8. Akıl Okuma

Başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğünü bildiğine dair sarsılmaz bir inançtır. Selam vermeyen bir arkadaşı için "Beni işe yaramaz görüyor" çıkarımında bulunmak buna örnektir.

9. Zorunluluk Düşüncesi (-meli, -malı Kalıpları)

Kişinin kendisine ve çevresine karşı katı kurallar koymasıdır. "Her zaman tam not almalıyım" düşüncesi, kural bozulduğunda ağır bir suçluluk duygusu ve depresif ruh hali yaratır.

10. Duygusal Çıkarsama

"Böyle hissediyorsam, bu doğrudur" inancıdır. Canı sıkılan bir çocuğun "Hayat çok sıkıcı" demesi, o anki duygusundan mantıksal bir gerçeklik üretmesidir. Bu durum intihar düşüncelerini dahi tetikleyebilir.

• Ebeveynlere Öneri: Soru sormak yerine çocuğu harekete geçirin. Bedeni yoran oyunlar ve fiziksel aktiviteler, olumsuz ruh halinin dağılmasında daha etkilidir.

11. Küçültme ve Büyütme

Olumlu adımların (örneğin yürüyüş yapmak) küçümsenmesi, olumsuzlukların ise devleştirilmesidir. Bu çarpıtma, tedavi sürecini zorlaştırabilir çünkü çocuk başardığı küçük adımları değersiz görür.

• Ebeveynlere Öneri: Bir gezi veya etkinlik planlayın. Etkinlik öncesi ve sonrası duygularını kaydetmesini isteyerek, gerçek deneyimin olumsuz beklentisinden farklı olduğunu görmesini sağlayın.

Önemli Not: Eğer çocuğunuzda bu düşünce biçimleri yerleşmişse ve depresyon belirtileri gözlemleniyorsa, mutlaka bir uzman klinik psikolog desteğine başvurulmalıdır.

Uzman Klinik Psikolog Mehmet KURTOĞLU