ÇOCUKLARDA ZEKA GELİŞİMİ VE DUYGUSAL ZEKA

Çocuklarda Zeka Gelişimi ve Zekanın Tanımı

Zeka, zihnin öğrenme, öğrenilenden yararlanabilme, yeni durumlara uyum sağlama ve yeni çözüm yolları üretebilme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Bu tanım doğrultusunda zeki birey; edindiği bilgileri değerlendiren ve karşılaştığı durumlara özgün çözümler getirebilen kişidir. Çocuklarda zeka gelişimi, sanılanın aksine doğumdan çok önce başlayan ve çevresel faktörlerle şekillenen dinamik bir süreçtir.

Bebeğin beyin hücreleri, döllenmeyi izleyen üçüncü haftadan itibaren gelişmeye başlar. Beynin fiziksel yapısının büyük bir bölümü bu erken dönemde temellenir. Yapılan bilimsel araştırmalar, bebeklerin üç aylıktan itibaren öğrenmeye ve öğrendikleri bilgileri hafızalarında tutmaya başladıklarını kanıtlamaktadır.

Zeka Gelişiminde 3 Kritik Dönem

Çocuklarda zekanın şekillenmesi üç ana evrede incelenir. Bu evrelerdeki her detay, çocuğun ilerideki bilişsel kapasitesini doğrudan etkiler:

1. Doğum Öncesi Dönem: Kalıtımsal faktörler, annenin ruh sağlığı ve beslenme alışkanlıkları bu aşamada belirleyicidir.
2. Doğum Esnası: Sağlıklı bir doğumun gerçekleşmesi kritiktir. Doğum sırasında bebeğin oksijensiz kalması veya fiziksel travmalar (düşme vb.) zeka gelişimini olumsuz etkileyebilir.
3. Doğum Sonrası Dönem: Annenin lohusalık sürecini sağlıklı atlatması, beslenme, emzirme, anne sevgisi ile babanın ilgi ve şefkati gelişimin temel taşlarıdır.

Zeka Potansiyelini Etkileyen Faktörler ve Psikolojik Engeller

Bir çocuk normal zeka düzeyine sahip olsa dahi, gelişim dönemlerinde yetersiz uyarana maruz kalması mevcut kapasitesini kullanmasını engelleyebilir. Eğitim ve öğretimin yetersizliği, zengin uyaran içeren ortamların eksikliği, ebeveyn ilgisizliği ve davranış hataları bu kapasite kullanımını kısıtlayan unsurlardır.

Ayrıca, çocuğun yaşına uygun zeka performansını sergileyememesinin altında yatan bazı psikolojik rahatsızlıklar şunlar olabilir:

• Çocukluk çağı depresyonları
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)
• Özel öğrenme güçlükleri
• Uyum güçlükleri

Howard Gardner ve Çoklu Zeka Kuramı

Nöropsikolog Howard Gardner’ın Çoklu Zeka Kuramı, zekanın sadece bilişsel değil, aynı zamanda güdüsel ve duygusal faktörlerden de beslendiğini savunur. Bu kurama göre saptanan 7 zeka türü şunlardır:

Duygusal Zeka (EQ) ve Önemi

İlk kez 1990 yılında Peter Salovey ve John Mayer tarafından ortaya atılan, ardından Daniel Goleman tarafından geliştirilen Duygusal Zeka (EQ); kişinin kendi duygularını anlaması, başkalarıyla empati kurması ve duygularını yaşamı zenginleştirecek şekilde yönetebilmesidir.

Salovey’e göre duygusal zekayı oluşturan 5 ana yetenek şunlardır:

• Özbilinç
• Duyguları idare edebilmek
• Kendini harekete geçirmek
• Başkalarının duygularını anlamak (Empati)
• İlişkileri yürütebilmek

Yüksek EQ'lu Çocuklar Yetiştirmek İçin Öneriler

Ebeveynlerin ve öğretmenlerin çocukların duygusal zekasını geliştirmek için dikkat etmesi gereken noktalar şunlardır:

• Doğru İletişim: Empatiye dayalı iletişim kurun ve çocuğa empatiyi öğretin.
• Sorumluluk Bilinci: Çocuğa yaşına uygun sorumluluklar vererek özgüvenini destekleyin.
• Karar Verme: Kendi kararlarını alması için onu yüreklendirin.
• Sosyal Değerler: İyimserlik, yardımseverlik, işbirliği ve dürüstlüğün önemini vurgulayın.
• Model Olma: Unutulmamalıdır ki çocuk, anne ve babasını taklit ederek büyür.

Anne Babalar İçin Özdenetim Soruları

Feuerstein’a göre zeka, olguları elde etmek değil, olguların nasıl elde edileceğini öğrenmekle gelişir. Ebeveynler şu soruları kendilerine sormalıdır:

• Çocuğumun etkinliklerde aktif olmasını sağlıyor muyum?
• Aktif araştırma ve keşif için onu cesaretlendiriyor muyum?
• Evimi onun için tehlikesiz ve keşfe uygun hale getirdim mi?
• Onunla sürekli iletişim kurup, neden-sonuç ilişkisi kurmasına yardımcı oluyor muyum?
• Fiziksel ceza ve bağırmaktan kaçınıp sevecen yaklaşıyor muyum?

Yaş Gruplarına Göre Zihinsel Gelişim Özellikleri

0-6 Ay Arası Bebek

• Kendini ve çevresini duyularıyla (göz, kulak, el, ayak) keşfeder.
• Kendi hareketlerinin sonuçlarından (gülünce karşısındakinin gülmesi gibi) hoşlanır.
• Bazı hareketleri taklit etmeye başlar.

7-12 Ay Arası Bebek

• Nesne devamlılığı gelişir; kaybolan nesnelerin ardından bakar.
• Çekmece ve dolapları boşaltmaya, resimli kitaplara ilgi duymaya başlar.
• İnsanları ve oyunları hatırlar.

1-2 Yaş Arası Çocuk

• Nesnelerin şekil, renk ve boyutlarını kavramaya, gruplandırmaya başlar.
• İlk yaratıcı aktiviteler (kalemle çizim, oyun hamuru) ve hayali oyunlar görülür.

3-5 Yaş Arası Çocuk

• Geometrik şekilleri ve temel renkleri bilir.
• Hedefe yönelik planlar kurar ve nesneleri çeşitlerine göre sınıflandırır.
• Karmaşık canlandırma oyunları oynayabilir, basit rakam ve harf oyunlarına katılır.

Nilüfer Karataş
Çocuk Gelişim Uzmanı & Aile ve Yaşam Koçu