Boşanırken Çocuk

Boşanma Süreci ve Çocuk Psikolojisine Genel Bakış

Boşanma, mevcut aile düzenini kökten değiştiren ve tüm aile bireylerini etkileyen bir olgudur. Ülkemizde boşanma oranları diğer ülkelere kıyasla daha düşük seyretse de, son yıllarda bu oranlarda belirgin bir artış gözlemlenmektedir. Boşanma, hukuki açıdan yasal bir durumun sonlanması gibi görünse de, çocuk için bu süreç ortak yaşanan güvenli alanın yıkımı ve duygusal bir çöküş anlamına gelmektedir.

Sekiz yaşındaki bir çocuğun boşanma döneminde günlüğüne not ettiği şu ifadeler, sürecin çocuk dünyasındaki yansımasını açıkça özetlemektedir: “Babam beni sevmiyor… Babam bir daha eve gelmeyecek… Çiftlikteki narlarda üzülecek çünkü anne, baba ve ben topluyorduk… Onlar bir barışsınlar, ben artık yaramazlık yapmayacağım.” Bu ifadelerden de anlaşılacağı üzere boşanma, çocuk için sadece bir ayrılık değil, alışılmış ritüellerin ve güven duygusunun yok olmasıdır.

Boşanmanın Çocuk Üzerindeki Temel Etkileri

Süregelen bilimsel araştırmalar, boşanmanın çocuğun benlik saygısı, sosyal uyumu ve kaygı düzeyi üzerinde ciddi olumsuz etkileri olduğunu kanıtlamaktadır. Ancak bu etkiler her çocukta aynı şekilde tezahür etmez. Bazı çocuklarda doğrudan duygulanım bozuklukları görülürken, bazılarında ise davranışsal bozulmalar ön plana çıkabilir.

Boşanma süreci, çocuğun psikolojik durumu açısından üç ana evrede ele alınabilir:

Yaş Gruplarına Göre Çocukların Boşanmaya Verdiği Tepkiler

Her çocuk kendine özgü bir kişiliğe sahip olsa da, yapılan incelemeler aynı yaş grubundaki çocukların benzer tepkiler verdiğini göstermektedir. Amato ve Keith (1991) tarafından yapılan çalışmalar, çocuğun yaşının boşanmanın psikolojik etkileri üzerinde belirleyici bir faktör olduğunu saptamıştır.

0-1 Yaş Grubu

Bu dönemde fiziksel gereksinimlerin karşılanması ön plandadır. Bebekler çatışmanın nedenini anlamasalar bile ortamdaki gerginliği sezebilirler. Bu yaş grubunda korku ve huzursuzluk; ağlama krizleri, yeme problemleri ve uyku düzeninde bozulmalar şeklinde kendini gösterir.

1-3 Yaş Grubu

Kişilik özelliklerinin belirginleştiği bu dönemde çocuklar, ebeveynlerden birinin artık başka bir evde yaşadığının farkındadır. Üzüntü ve içe dönme en sık rastlanan belirtilerdir. Ayrıca parmak emme, oyuncaklardan ayrılamama, öfke nöbetleri ve beslenme bozuklukları görülebilir.

3-6 Yaş Grubu (Okul Öncesi)

Çocuklar boşanmanın nedenini tam olarak kavrayamasalar da anne ve babanın ayrı olduğunun bilincindedirler. Bu farkındalık; yoğun mutsuzluk, öfke, kayıp duygusu ve gece kabusları gibi tepkilere yol açabilir.

7-12 Yaş Grubu

Bu yaş grubundaki çocuklar ebeveynlerine karşı yoğun öfke duyabilir ve kendilerini reddedilmiş hissedebilirler. Genellikle ebeveynlerden birinin tarafını tutma eğilimi gösterirler. Akademik başarıda düşüş ve okul fobisi bu dönemin belirgin sorunları arasındadır.

12 Yaş ve Üzeri (Ergenlik Dönemi)

Ergenler durumun tamamen farkındadır ancak kabul etmeme süreci yaşayabilirler. Bu dönemde davranış bozuklukları ve madde kullanımı gibi riskli eğilimler sık karşılaşılan problemler arasında yer almaktadır.

Boşanma Kararı Çocuğa Nasıl Açıklanmalı?

Boşanma kararını açıklamak ebeveynler için zorlayıcı bir görevdir. Bu süreçte şu stratejiler izlenmelidir:

• Gereksiz detaylara girilmeden, çocuğun yaşına uygun bir dil kullanılmalıdır.
• Kararlı, açık, net ve gerçeğe uygun bilgiler verilmelidir.
• Çocuk asla bir araç olarak kullanılmamalı, ebeveynler birbirlerine olan öfkelerini çocuk üzerinden aktarmamalıdır.
• Çatışmaların çocukla paylaşılması, çocuğun taraf tutmasına ve ilişkilerinde güvensizlik yaşamasına neden olur.

Boşanma Sonrası Uyum ve Destek Süreci

Velayet süreci açıklandığında çocuk, ebeveynlerden birini bir daha göremeyeceği korkusuna kapılabilir. Bu noktada ebeveynlerin çocuğun korkusunu anlaması ve ona güven vermesi kritiktir. Çocuk, diğer ebeveynle vakit geçirdiğinde suçluluk hissedebilir. Bu nedenle, çocuğu belirli aralıklarla gören ebeveynin onunla geçirdiği zamanın özel olduğunu hissettirmesi ve yeterli vakit ayırması gerekir.

Çocuğun her iki evde de kendine ait bir odasının olması, kendisini her iki eve de ait hissetmesini kolaylaştıracaktır. Sağlıklı ailelerde olduğu gibi, dağılmış ailelerde de uyumu kolaylaştıran en temel unsur psikolojik ve sosyal destektir. Profesyonel bir destekle çocuğun bu yeni sürece uyumu çok daha sağlıklı bir şekilde gerçekleşecektir.

Sevim ÖZCAN
Ekim 2013