Ototoksik ilaçlar
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Ototoksite Nedir ve En Sık Görülen Belirtileri Nelerdir?
Ototoksite, belirli ilaçların veya kimyasal maddelerin iç kulak yapılarına zarar vermesi durumudur. Bu klinik tabloda en sık karşılaşılan semptom kulak çınlaması (tinnitus) olarak karşımıza çıkar. İç kulak fonksiyonlarının etkilenmesi, işitme kaybından denge bozukluklarına kadar geniş bir yelpazede belirti verebilir.
Ototoksite Riskini Artıran Faktörler
Bazı sistemik durumlar ve çevresel faktörler, bireylerin ototoksik ajanlara karşı duyarlılığını artırmaktadır. Ototoksite riskini artıran durumlar şunlardır:
- Böbrek ve karaciğer yetmezliği
- Bağışıklık yetersizliği ve ileri yaş
- Geçmişte ototoksite öyküsü bulunması
- Ototoksik ajanların birlikte kullanımı
- Yoğun gürültüye maruz kalma
- Önceden var olan NSİK (Nörosensoriyel İşitme Kaybı)
- Kollejen vasküler hastalıklar
Aminoglikozit (AG) Grubu Antibiyotikler ve Ototoksik Etkileri
Aminoglikozitler, antimikrobiyal etkilerini 30s ribozomal alt birim üzerinden gösterirler. Bu ilaçlar mitokondri ve hücre membranı fosfolipidlerine bağlanarak membran geçirgenliğini artırır; bu süreç hücre dışına Mg kaybına ve nihayetinde hücre ölümüne yol açar. Ayrıca Ca duyarlı K kanallarını etkileyerek ve O2 radikalleri oluşturarak hasar meydana getirirler.
Aminoglikozitlerin Spesifik Etkileri
| İlaç Adı | Temel Etkisi | Önemli Notlar |
|---|---|---|
| Netilmisin | En az ototoksik | AG grubu içinde en güvenli seçeneklerden biridir. |
| Streptomisin | Vestibülotoksik | 14 gün 2 gr kullanım sonrası %60-70 oranında semptom görülür. |
| Gentamisin | Vestibülotoksik | Denge mekanizması üzerinde baskın etkilidir. |
| Kanamisin | Kokleotoksik | Unilateral işitme kaybı yapma ihtimali en yüksek AG'dir. |
| Neomisin | Çok Kokleotoksik | Parenteral kullanımı yoktur; geç dönemde etki gösterebilir. |
| Amikasin | Kokleotoksik | Vestibüler etkisi çok azdır; unilateral kayıp yapabilir. |
| Tobramisin | Kokleotoksik | İşitme fonksiyonlarını doğrudan etkiler. |
| Dihidrostreptomisin | Şiddetli Kokleotoksik | Dozdan bağımsız etkisi nedeniyle klinik kullanımı yoktur. |
İyileşme Süreçleri ve Kalıcı Hasar Riski
AG ototoksitesi gözlenen hastaların yarısından fazlasında 1 hafta ile 6 ay arasında düzelme meydana gelir. Ancak, tedavi kesildikten sonraki 2-3 hafta içinde bir iyileşme gözlenmemişse, kalıcı hasar riski oldukça yüksektir. Ayrıca, vestibüler fonksiyonların total bilateral yokluğu sonucu oluşan Osilopsi durumunda okülomotor fonksiyon kaybı izlenir.
Hücresel Duyarlılık ve Genetik Yatkınlık
Aminoglikozitlere karşı ailesel yatkınlık mevcuttur ve bu ilaçlar Asyalılarda daha fazla ototoksik etki göstermektedir. Hücresel düzeyde duyarlılık sıralaması şu şekildedir:
- Hücre Tipi: Tip I hücreler > Tip II hücreler
- Konum: Bazal hücreler > Apikal hücreler
- Tüylü Hücreler: Dış tüylü hücreler > İç tüylü hücreler
- Vestibüler Yapı: Krista ampullaris > Makula utriküli > Makula sakkuli
Kemoterapötik Ajanlar: Sisplatin ve Karboplatin
Sisplatin, %7 oranında görülen ve daha çok kokleotoksik etki gösteren bir ajandır. İşitme kaybı dozla ilişkili ve kümülatiftir. Tinnitus genellikle bilateral ve geçicidir. Çocuklarda işitme kaybının daha sık görülmesi, genellikle aldıkları kranial radyoterapiye (RT) bağlanmaktadır.
Karboplatin ise daha az kokleotoksik olup, işitme kaybı özellikle 8000-12000 Hz frekans aralığında gerçekleşir.
Diğer Ototoksik İlaçlar ve Maddeler
- Loop Diüretikler: Furosemid (%6.4 - geçici), Bumetanid (%1.1) ve Etikrinik asit (%0.7 - kalıcı).
- Antiinflamatuarlar: Salisilatlar, İbuprofen ve Piroksikam işitme kaybı ve tinnitusa yol açabilir.
- Desferroksamin: Talasemi major hastalarında kullanılır, %24 oranında kokleotoksiktir.
- Diğer Maddeler: Karbonmonoksit, civa, kurşun, arsenik, bifosfonat, propanolol ve yüksek doz ampisilin gibi pek çok madde ototoksik potansiyele sahiptir.
Topikal Uygulamalar ve Güvenli Seçenekler
Sadece topikal ajan kullanımına bağlı ototoksite oranı %3.4'tür.
- Güvenli Ajanlar: Otomikozda klotrimazol, mikonazol veya tolnaftat güvenle kullanılabilir.
- FDA Onayı: %0.3'lük oflaksosin topikal solüsyonu, FDA onayı alan tek topikal ajandır. Siproflaksosin damlaların da iç kulağa zarar vermediği kanıtlanmıştır.
Tanı ve Tedavi Yaklaşımları
Ototoksitenin erken teşhisinde yetişkinlerde yüksek frekans odiyometri, çocuklarda ise otoakustik emisyon testleri tercih edilir. Kalorik testlerde nistagmusun yavaş fazındaki azalma, erken vestibülotoksik etkilenmenin habercisi olabilir.
Deneysel olarak ototoksiteyi azalttığı saptanan bazı maddeler:
- Glutatyon, Tiroksin, Fosfomisin, Lipoik asit.
- Beyin-kökenli nörotrofik faktör ve Nörotrofin-3.
- Salisilatlar ve D-metionin (Sisplatin için).
