MOTOR PLANLAMA (PRAKSİS) NEDİR?
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Motor Planlama (Praksis) Nedir?
Motor planlama (praksis), öğrenme becerilerinin temel taşı olup bir eylemi zihinsel olarak tasarlama ve fiziksel olarak hayata geçirme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Bu süreç; anlamayı, planlamayı, sıraya koymayı ve eylemi gerçekleştirmeyi içeren oldukça karmaşık bir yapıdır. Etkin bir motor planlama için vücuttan ve çevreden gelen duyusal uyaranların doğru işlenmesi ve beynin tüm alanlarının koordineli çalışması gerekmektedir.
Motor Planlamanın Gelişim Süreçleri
Motor planlama, çocukların merdiven inmek veya kıyafet giymek gibi eylemleri gerçekleştirmek için strateji kurmasını sağlar. Çocuklar, emeklemeden yürümeye kadar tüm gelişim basamaklarını beyinlerinde programlanan belirli bir sıraya göre ilerletirler. Bu süreçte hareketi görsel olarak algılama, uygun tepkiyi oluşturma ve hataları fark ederek kendini düzeltme kabiliyetleri kritik rol oynar.
Yaşamın İlk Yılında Motor Gelişim
Bebeklik döneminin ilk altı ayında hareketlerin çoğu otomatik olarak gerçekleşirken, altıncı aydan itibaren planlama gerektiren eylemler başlar. Bebekler bu dönemde ellerini kontrol ederek nesnelerle oynamaya ve her yeni faaliyette daha fazla duyusal entegrasyon kurmaya başlarlar. Gelişim süreci şu şekilde özetlenebilir:
- 8. Ay: Basit nesneleri bir araya getirme ve dağıtma becerisi gelişir.
- 12. Ay: Nesne seçme ve iki nesneyi birbirine vurma gibi sıralı hareketler planlanabilir.
İkinci Yılda Vücut Farkındalığı ve Keşif
İkinci yılda çocuk; yürümeyi, konuşmayı ve daha karmaşık eylemleri planlamayı öğrenerek bunları etkin bir şekilde uygular. Dokunsal uyaranlar sayesinde vücut sınırlarını fark eden çocuk, vücut farkındalığı geliştirir. Vücudundan gelen uyaranları doğru işlemleyemeyen çocuklarda uzuvları konumlandırma zorluğu yaşanabilir ve bu durum motor planlamayı olumsuz etkiler.
3-7 Yaş Arası: Kritik Dönem
3 ve 7 yaş arası, duyu bütünlemenin motor planlama için en kritik olduğu dönemdir. Bu süreçte denge, el-göz koordinasyonu ve hareket dizilerini planlama performansı belirgin şekilde artar. Çocuk; çatal, bıçak, makas ve kalem gibi araçları kullanmayı öğrenirken geçmişte depolanan duyusal bilgileri kullanır. Entelektüel ve sosyal gelişim için gerekli olan duyusal-motor zeka, yedi yıllık bir deneyim süreciyle kazanılır.
Motor Planlamanın Temel Adımları
Bir eylemin başarıyla gerçekleştirilmesi için beynin izlediği motor planlama adımları şunlardır:
- Bir fikir oluşturmak.
- Duyusal uyaranları işlemleyerek uygun pozisyonu almak.
- Gerekli adımları doğru sıraya koymak.
- Sıralanan adımları hayata geçirmek için harekete geçmek.
- Hareketleri ihtiyaca göre ayarlamak.
- Eylemi sonlandırmak.
| Kavram | Tanım ve Önemi |
|---|---|
| Taklit | Motor planlamanın erken şekli; iletişim ve bağ kurma için temeldir. |
| Hareket Hafızası | Gelecekteki benzer kalıpların tekrarlanması için oluşturulan haritadır. |
| Genelleştirme | Mevcut deneyimlerin farklı ortamlarda ve yeni hareketlerde kullanılmasıdır. |
| Geri Bildirim | Hareketin izlenmesini ve gerektiğinde ayarlanmasını sağlayan bilgidir. |
Motor Planlama Bozukluğu: Dispraksi
Dispraksi, zekayı doğrudan etkilemese de hareket, koordinasyon ve öğrenme güçlüklerine yol açan bir motor planlama bozukluğudur. Dispraksisi olan çocuklar planlama yapmakta, grup oyunlarına katılmakta ve çözüm üretmekte zorlanabilirler. Amerika'da yapılan araştırmalar, her 100 kişiden 10'unun dispraksi özelliği taşıdığını ve bu durumun erkek çocuklarda 4 kat daha fazla görüldüğünü ortaya koymuştur.
Dönemlere Göre Dispraksi Belirtileri
Dispraksi, çocuğun gelişim evrelerine göre farklı belirtilerle kendini gösterebilir:
Bebeklik Dönemi Belirtileri:
- Kaslarda gevşeklik veya aşırı sertlik.
- Oturma, emekleme ve yürümede gecikme.
- Yüzüstü yatmayı reddetme ve katı gıdaya geçişte zorlanma.
- Dil gelişimi ve konuşma becerilerinde gecikmeler.
Erken Çocukluk Dönemi Belirtileri:
- Düğme ilikleme, fermuar açma ve giyinme becerilerinde bağımsızlaşamama.
- Makas kullanımı ve kalem tutma becerilerinde akranlarının gerisinde kalma.
- Merdiven inip çıkmada ve grup oyunlarına uyum sağlamada zorluk.
- Yapamadığı aktivitelerden kaçınma veya grubun en sonuna kalma eğilimi.
Okul Dönemi Belirtileri:
- Dağınıklık, eşyaları kaybetme ve unutkanlık.
- Bisiklete binme ve ip atlama gibi motor becerilerde başarısızlık.
- Yer-yön algısı zayıflığı ve satır arasına yazı yazmada zorlanma.
- Matematik işlemlerinde ve sıralı aktivitelerde karmaşa yaşama.
- Özgüven eksikliği, sosyal kaygı ve tehlikeleri algılamada güçlük.
Kaynakça: BUMİN, G., ŞAHİN, A., & AKYÜREK, G. (2018). Disleksili Çocuklarda Reaksiyon Hızı ile Motor Planlama Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi, 7(1), 59-64.
