Kabızlık

Çocuklarda Kabızlık Nedir? Tanımı ve Sıklığı

Kabızlık, çocukluk çağında sık karşılaşılan ancak tanımı kişiden kişiye farklılık gösterebilen bir durumdur. Bazı aileler için dışkılama sıklığının azalması, bazıları için sert dışkılama, bazıları için ise ağrılı dışkılama kabızlık olarak nitelendirilir. En genel tanımıyla kabızlık, dışkılamada zorluk veya gecikme olarak ifade edilir.

Çocuklarda dışkılama sıklığı yaşla birlikte değişim gösterir. Doğumdan sonraki ilk haftalarda günde ortalama 4 olan dışkılama sayısı, 2 yaşına kadar 2’ye, 4 yaşına kadar ise günde 1’e iner. Tıbbi literatürde kabızlık, dışkılama sıklığına göre haftada üçten az dışkılama olarak kabul edilmektedir.

Bebek ve Çocuklarda Roma Kriterlerine Göre Kabızlık Tanısı

Bebek ve çocuklarda kabızlık tanısı koyarken erişkinlerden farklı olarak Roma kriterleri dikkate alınır. Bu kriterler şunlardır:

1. En az iki haftadır dışkılamaların çoğunda çakıl taşına benzer sert dışkı görülmesi.
2. En az iki haftadır haftada iki veya daha az sayıda sert dışkılama yapılması.
3. Altta yatan yapısal, endokrinolojik veya metabolik bir hastalığın bulunmaması.

İstatistiksel verilere göre okul öncesi çocukların %3'ü, okul çağındaki çocukların ise %1-2'si kabızlıktan şikayetçidir. Pediatri polikliniklerine başvuruların %3-5’ini, pediatrik gastroenteroloji kliniklerinin ise %25’ini kabızlık olguları oluşturur.

Dışkı Kaçırma: İnkontinans ve Enkoprezis Ayrımı

Dışkı kaçırma (soiling), dışkının istemsiz olarak kaçırılmasıdır. Bu durumun nedenine göre farklı terimler kullanılır:

• İnkontinans: Altta yatan anatomik, organik veya inflamatuvar bir hastalık (meningomiyelosel, omurilik basısı, ülseratif kolit vb.) olduğunda kullanılır. Bu durum olguların %5'inden azını oluşturur.
• Enkoprezis: 4 yaşından büyük çocuklarda, genellikle kabızlığa ikincil olarak şekilli veya sıvı dışkının istemsiz kaçırılmasıdır. Olguların %95’inden fazlası bu gruptadır ve erkeklerde daha sık görülür.
• Primer Enkoprezis: Dışkı kontrolünün hiç gelişmediği durumlar.
• Sekonder Enkoprezis: Kontrol sağlandıktan sonra dışkı kaçırmanın başlaması.

Kabızlığın Nedenleri ve Kısır Döngü Mekanizması

Çocuklarda kabızlık vakalarının %95’inden fazlası fonksiyonel kabızlıktır, yani organik bir neden bulunmaz. Geri kalan %5'lik dilimde ise çeşitli hastalıklar rol oynar. Fonksiyonel kabızlık genellikle akut bir tetikleyici (diyet değişikliği, ateşli hastalık, dehidratasyon veya ağrılı dışkılama) ile başlar.

Ağrılı dışkılama, çocukta dışkıyı tutma isteği uyandırır. Bu durum şu kısır döngüye yol açar:

1. Çocuk ağrıdan kaçmak için dışkısını tutar.
2. Rektumda bekleyen dışkıdan su emildikçe dışkı daha da sertleşir.
3. Bir sonraki dışkılama daha fazla ağrıya neden olur.
4. Zamanla rektum genişler (megarektum) ve duyarsızlaşır.

Psikolojik ve Çevresel Faktörler

Tuvalet eğitimi döneminde eğitimi reddetme, okul çağında ise okul tuvaletlerinin hijyenik olmaması gibi nedenler dışkı ertelemeye yol açar. Ayrıca kardeş doğumu, taşınma veya ebeveyn boşanması gibi stresli olaylar vakaların %80’inde tetikleyici rol oynar.

Tanı ve Değerlendirme Yöntemleri

Değerlendirmede en kritik nokta öyküdür. İlk mekonyumun (bebeğin ilk kakası) ne zaman çıktığı sorgulanmalıdır. İlk 48 saatten sonra dışkılayan bebekler, Hirschsprung Hastalığı (HH) açısından incelenmelidir.

• Fizik Muayene: Karında dışkı birikimi, anal bölgede fissür veya anomali kontrol edilir.
• Radyoloji: Kolonik transit zamanı ölçülerek bağırsak hareket hızı değerlendirilir.
• Manometri: Dışkılama sırasında kasların koordinasyonu (anismus, pelvik taban dissinerjisi vb.) incelenir.

Ayırıcı Tanı: Hirschsprung Hastalığı (HH)

Hirschsprung hastalığı, bağırsak duvarında sinir hücrelerinin (ganglion) olmaması durumudur. Genellikle doğumdan sonraki ilk 48 saatte dışkılayamama, safralı kusma ve karın şişkinliği ile belirti verir. Tedavisi cerrahidir.

Kabızlık ve Dışkı Kaçırma Tedavisi

Tedavinin temel prensibi "kolonu boşalt ve boş tut" stratejisidir. Erken müdahale başarı şansını artırır.

1. Kolonun Boşaltılması (Disimpaction): İlaçlar veya lavman yoluyla birikmiş dışkı temizlenir.
2. İdame Tedavisi: Dışkının tekrar birikmesini önlemek için yumuşatıcı ilaçlar ve lifli beslenme uygulanır.
3. Tuvalet Eğitimi: Her öğünden sonra 5 dakika tuvalette oturma alışkanlığı kazandırılır.
4. Biofeedback: Dışkılama sırasında kaslarını yanlış kasan çocuklara, doğru gevşeme teknikleri öğretilir.

Tablo 1: Çocuklarda Yaşa Göre Normal Dışkılama Sıklığı

Çocuklarda Kabızlığın Organik Nedenleri

• Anatomik: Anal stenoz, imperfore anüs, pelvik kitleler.
• Metabolik: Hipotiroidizm, Çölyak hastalığı, Kistik fibrozis, Diyabet.
• Nöropatik: Serebral palsi, spinal kord travmaları.
• İlaçlar: Antidepresanlar, antasitler, opiyatlar.
• Diğer: İnek sütü protein intoleransı, ağır metal zehirlenmesi.

Not: Tedavi süreçleri için mutlaka doktorunuza başvurunuz.