Horney ve Sullivan'a Göre Kişilik Gelişimi
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Kişilik Gelişiminde Sosyal ve Çevresel Etkenler
Kişilik gelişimi, psikoloji biliminin en temel çalışma alanlarından biridir. Bu alanda öne çıkan Karen Horney ve Harry Stack Sullivan, kişiliğin oluşumunda biyolojik etmenlerden ziyade sosyal çevre, kültür ve kişiler arası ilişkilerin belirleyici olduğunu savunurlar. Her iki kuramcı da bireyin gelişim sürecini, çevresiyle kurduğu etkileşimler ve bu etkileşimlerin yarattığı psikolojik yapılar üzerinden açıklar.
Karen Horney ve Kişiliğe Bütüncü Yaklaşım
Karen Horney, kişiliğin temelinde toplumsal etkilerin (anne-baba, toplum ve kültür) yattığını savunur. Horney'e göre, başlangıçta karmaşık ve ayrışmamış görünen davranışlar, yaşam boyu süren çevre etkileriyle organize yapılara dönüşür. Bu süreçte bireyin geliştirdiği algı, duygu, düşünce, değer ve amaçlar, karşılıklı etkileşim içine girerek kişilik yapısını meydana getirir.
Kişilik Gelişiminde Çevrenin Rolü
Horney, kişiliği kalıtımsal özelliklerden ziyade başta aile çevresi olmak üzere dış etkenlerin şekillendirdiği bir bütün olarak görür. Kişilik gelişiminin değişmez kurallara bağlı olmadığını belirten Horney, fizyolojik ihtiyaçların önemine dikkat çeker. İnsanın bu temel ihtiyaçlarını karşılamak adına pek çok fedakarlıkta bulunabileceğini vurgular.
Temel Kaygı ve Güvenlik Duygusu
Horney’in kuramında insan kişiliğini yönlendiren iki temel unsur güven duygusu ve doyumdur; ancak birincil yönlendirici her zaman güvenlik duygusudur. Çocuğun doğduğu andan itibaren kendini yabancı bir dünyada yalnız ve çaresiz hissetmesi, temel kaygı adı verilen endişeyi doğurur. İnsanlar bu kaygıdan kurtulmak için şu davranış biçimlerini geliştirirler:
- Sevgi arayışı
- Boyun eğme
- İçe dönme
- Güç elde etme
Çocukluk Deneyimlerinin Önemi
Kişiliğin çocuklukta başladığını kabul eden Horney, Freud'dan farklı olarak kişiliğin ömür boyu değişebileceğini savunur. Davranış gelişiminde kültürel ve sosyal faktörler kritiktir. Özellikle anne-baba ile çocuk arasındaki ilişki, kişilik oluşumunun özüdür; çünkü ebeveynler çocuğun güvenlik ve doyum ihtiyacını karşılayabildikleri gibi engelleyebilirler de.
Sullivan ve Kişiler Arası İlişkiler Kuramı
Harry Stack Sullivan, kişiliği anlamanın tek yolunun insanlar arasındaki ilişkileri incelemek olduğunu savunur. Sullivan'a göre kişilik, kişiler arası ilişkilerin bir ürünüdür. Davranışları açıklarken bireyler arasındaki ilişkilerin geliştirdiği kültürel yapı üzerinde kararlılıkla durur.
Dinamizm ve Enerji Dönüşümleri
Sullivan'ın kuramında kişiliğin en küçük birimi dinamizmdir. Dinamizmler, bireyin yaşamını sürdürmesini sağlayan sürekli enerji dönüşümleridir ve davranışları ortaya çıkaran temel yapılardır. Bu yapılar tüm insanlarda aynı temele dayansa da bireyin yaşantılarına ve içinde bulunduğu duruma göre farklılık göstererek temel ihtiyaçlara doyum sağlar.
Kaygı ve Benlik Sistemleri
Sullivan'a göre benlik (kişilik), kişiler arası ilişkilerde ortaya çıkan ve temel amacı kaygıdan kurtulmak olan dinamik bir süreçtir. Kaygı, bireyin yakın ilişkide olduğu kişilerden onay görmemesi sonucunda oluşur. Bu bağlamda Sullivan, üç farklı benlik yapısından bahseder:
| Benlik Türü | Oluşum Nedeni | Duygusal Niteliği |
|---|---|---|
| İyi Ben | Anne ile kurulan olumlu ilişkiler | Kendine karşı olumlu duygular |
| Kötü Ben | Annenin onaylamadığı, kaygı doğuran yaşantılar | Kendine karşı olumsuz duygular |
| Ben Olmayan | Annenin hiç hoş karşılamadığı, aşırı kaygı verici yaşantılar | Reddedilen yaşantılar |
Sullivan’a Göre Kişilik Gelişim Evreleri
Sullivan, kişilik gelişimini doğumdan ergenliğe kadar altı evrede incelemiştir. Bu evreler şu şekildedir:
- Bebeklik (Dilden Yararlanma): Konuşma kazanılana kadar sürer. Bebek, ihtiyaçları giderildikçe haz duyar ve anneden bağımsızlaşma girişimleri başlar.
- İlk Çocukluk (İnsanlarla Beraber Yaşama): Akranlarla kısmi ilişkiler başlar, dil kullanımı gelişir ve oyun arkadaşına ihtiyaç duyulur. Cinsel benlik yetişkin modelleriyle şekillenir.
- İkinci Çocukluk (Hemcinslerle Yakın İlişkiler): İlkokul yıllarını kapsar. Çocuk, hemcinsleriyle kurduğu ilişkiler aracılığıyla sosyalleşme becerisi kazanır.
- Birinci Ergenlik (Karşı Cinsle Yakın İlişkiler): Gerçek cinsel belirtiler ve karşı cinse yönelik yoğun duygular ile tercihler belirginleşir.
- İkinci Ergenlik (Amaçlı Davranışlar): Sevgi ilişkileri başlayana kadar sürer. Sorumluluk duygusu artar ve benlik tutarlı bir yapı kazanır.
- Yetişkinlik (Olgun Yaşayış): Önceki evreleri başarıyla tamamlayan birey, gerçek anlamda bir kişilik kazanarak yaşamını sürdürür.
Kaynakça
- Adasal, R. (1977). Normal ve Anormal Yönleriyle Yeni Medikal Psikoloji. İstanbul: Minnetoğlu Yayınları.
- Altıntaş, E. & Gültekin, M. (2005). Psikolojik Danışma Kuramları. İstanbul: Aktüel Yayınları.
- Arkonaç, S. (1993). Psikoloji Zihin Süreçleri Bilimi. İstanbul: Alfa Yayınları.
- Cüceloğlu, D. (1993). İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Geçtan, E. (2000). Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Köknel, Ö. (1995). Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. İstanbul: Altın Kitaplar.
- Morris, C. G. (2002). Psikolojiyi Anlamak. Ankara: Türk Psikologlar Derneği.
- Özkalp, E. ve ark. (2000). Davranış Bilimlerine Giriş. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
- Schultz, D. P. & Schultz, S. E. (2002). Modern Psikoloji Tarihi. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
- Uba, L. & Huang, K. (1999). Psychology. U.S.A: Addison Wesley Longman.
- Yanbastı, G. (1990). Kişilik Kuramları. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
