HİPOFİZ BEZİ HASTALIKLARI
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Hipofiz Bezi Nedir? Endokrin Sistemin Orkestra Şefi
Hipofiz bezi, beynin tabanında, burun kökünün hemen arkasında yer alan ve sella tursika adı verilen kemik yapının içinde korunan fasulye büyüklüğünde bir salgı bezidir. Endokrin sistemin yönetim merkezi olarak kabul edilen bu bez, vücuttaki diğer hormon salgılayan organları bir orkestra şefi gibi yönetir. Hipofiz bezi, yapısal ve işlevsel olarak ön (adenohipofiz) ve arka (nörohipofiz) olmak üzere iki ana lobdan oluşur.
Hipofiz bezinden salgılanan temel hormonlar şunlardır:
- Ön Hipofiz Hormonları: TSH, ACTH, GH, LH, FSH ve Prolaktin.
- Arka Hipofiz Hormonları: ADH (Antidiüretik Hormon) ve Oksitosin.
Hipofiz bezini etkileyen hastalıklar, bu hormonların bir veya birkaçının fazla (hiperfonksiyon) ya da eksik (hipofonksiyon) sentezlenmesine yol açar. Ayrıca bezin büyümesi; baş ağrısı ve görme bozuklukları gibi nörolojik semptomlara neden olabilir.
1. Prolaktinoma (Süt Hormonu Fazlalığı)
Prolaktin, kadınlarda doğum sonrası süt üretimini sağlayan hormondur. Normal değerleri kadınlarda 25 ng/ml, erkeklerde ise 20 ng/ml'nin altındadır. Bu değerlerin üzerine çıkılmasına hiperprolaktinemi denir. Eğer bu yükseklik hipofizdeki iyi huylu bir tümörden (adenom) kaynaklanıyorsa, bu tabloya Prolaktinoma adı verilir.
Belirtiler ve Tanı Süreci
Kadınlarda adet düzensizliği, galaktore (memeden süt gelmesi), tüylenme ve kısırlık görülürken; erkeklerde temel bulgular cinsel fonksiyon bozukluğu ve kısırlıktır. Tanı için kan testi ile prolaktin düzeyi ölçülür. Yükseklik saptandığında ilaç kullanımı, böbrek/karaciğer fonksiyonları ve gebelik ekarte edildikten sonra Hipofiz MRI ile adenom varlığı araştırılır.
Tedavi Yöntemleri
Prolaktinoma tedavisinde ilk seçenek genellikle cerrahi değil, ilaç tedavisidir. Dopamin Agonistleri (Bromokriptin, Kabergolin) vakaların büyük çoğunluğunda etkilidir. Nadir durumlarda cerrahi veya radyoterapiye başvurulur.
2. Akromegali (Dev Hastalığı)
Akromegali, hipofiz bezinden kontrolsüz Büyüme Hormonu (GH) salgılanması sonucu ortaya çıkan nadir bir hastalıktır. Belirtiler yıllar içinde yavaş geliştiği için tanı genellikle gecikir.
- Klinik Bulgular: El ve ayaklarda büyüme, yüzde kabalaşma, ayakkabı numarasının artması ve yüzüklerin dar gelmesi tipiktir.
- Komplikasyonlar: Diyabet, hipertansiyon, kalp yetmezliği ve uyku apnesi gibi ciddi sistemik sorunlara yol açabilir.
Tanı ve Tedavi: Şüphelenilen hastalarda GH ve IGF-1 düzeylerine bakılır; ardından OGTT-GH baskılama testi ve MRI yapılır. Tedavide ilk seçenek, tecrübeli bir cerrah tarafından yapılan transsfenoidal cerrahidir. Cerrahi sonrası nüks durumunda ilaç tedavisi veya radyoterapi uygulanır.
3. Cushing Hastalığı
Hipofizdeki bir adenomun aşırı ACTH salgılaması ve buna bağlı olarak böbrek üstü bezlerinden fazla kortizol üretilmesi durumuna Cushing Hastalığı denir.
| Belirti Türü | Sık Görülen Bulgular |
|---|---|
| Fiziksel Değişim | Obezite (gövdesel), aydede yüz, kırmızı yüz rengi, deride incelme |
| Metabolik Sorunlar | Hipertansiyon, diyabet, kemik erimesi (osteoporoz) |
| Diğer | Kas güçsüzlüğü, tüylenme artışı, depresyon |
Tanı ve Tedavi: Tanı sürecinde 24 saatlik idrar kortizolü ve deksametazon supresyon testleri kullanılır. Kaynağın belirlenmesi için MRI ve inferior petrozal sinüs örneklemesi gerekebilir. Temel tedavi yöntemi adenomun cerrahi olarak çıkarılmasıdır.
4. TSHoma
Hipofiz bezinde TSH üreten adenomlara bağlı gelişen, oldukça nadir bir tablodur. Hastalarda tiroid hormonları (sT3, sT4) yüksek olmasına rağmen TSH düzeyi baskılanmaz. Bu durum hipertiroidi semptomlarına (çarpıntı, kilo kaybı, guatr) neden olur. Tedavide cerrahi önceliklidir; ancak somatostatin analogları ile de başarılı sonuçlar alınmaktadır.
5. Hipopitüitarizm (Hipofiz Bezi Yetersizliği)
Bir veya daha fazla hipofiz hormonunun eksikliğine Hipopitüitarizm, tüm hormonların eksikliğine ise Panhipopitüitarizm denir. Genetik nedenler, travma veya tümörler bu tabloya yol açabilir.
Hormon Eksikliği Belirtileri:
- GH Eksikliği: Çocuklarda büyüme geriliği, erişkinlerde kas kaybı ve halsizlik.
- LH-FSH Eksikliği: Cinsel isteksizlik, kısırlık ve adet düzensizliği.
- ACTH Eksikliği: Hayatı tehdit eden tansiyon düşüklüğü, şeker düşüklüğü ve şiddetli halsizlik.
- TSH Eksikliği: Santral hipotiroidi bulguları.
Tedavide eksik olan hormonların (tiroid hormonu, kortizol, büyüme hormonu vb.) replasman (yerine koyma) tedavisi uygulanır.
6. Kraniofarenjioma
Embriyonal dönemdeki Rathke kesesi artıklarından köken alan, genellikle kistik ve kalsifikasyon içeren iyi huylu beyin tümörleridir. Görme kaybı, baş ağrısı ve hipofiz yetmezliğine yol açabilirler. Tanı MRI veya tomografi ile konulur. Tedavi, kitlenin cerrahi olarak çıkarılması ve gerekirse radyoterapi eklenmesidir.
7. Diabetes İnsipitus (Şekersiz Şeker Hastalığı)
Arka hipofizde depolanan ADH hormonunun yetersizliği sonucu oluşur. Vücut suyu tutamaz ve hasta aşırı miktarda (günde 20 litreye kadar) idrar çıkarır. Buna bağlı olarak aşırı su içme ihtiyacı gelişir. Tanı için su kısıtlama testi kullanılır. Tedavide Desmopressin içeren ilaçlar tercih edilir.
8. Hipofizer İnsidentilomalar
Başka bir nedenle çekilen beyin görüntülemelerinde tesadüfen saptanan hipofiz adenomlarıdır.
- Mikroadenom: 1 cm'den küçük kitleler.
- Makroadenom: 1 cm'den büyük kitleler.
- Fonksiyonel: Hormon salgılayan adenomlar.
- Nonfonksiyonel: Hormon salgılamayan kitleler.
Semptom vermeyen ve hormon salgılamayan insidentilomalar genellikle sadece takip edilir. Ancak tüm insidentilomalar tanı anında bir endokrinoloji uzmanı tarafından fonksiyonel açıdan değerlendirilmelidir.
