Enürezis

Çocuklarda İdrar Kaçırma (Enürezis) Nedir?

Çocukluk döneminde idrar kaçırma (inkontinans), klinik pratikte sıkça karşılaşılan ve aileleri endişelendiren bir durumdur. Bu durum; yalnızca gece idrar kaçırma (nokturnal enürezis), yalnızca gündüz kaçırma veya hem gece hem gündüz idrar kaçırma şeklinde tezahür edebilir. Çocuklarda mesane kontrolü belirli gelişimsel aşamalardan geçer:

• 1-2 yaş arası: Mesane dolgunluğunun bilinçli algılanması başlar.
• 2-3 yaş arası: İşemenin istemli olarak başlatılması veya durdurulması yetisi gelişir.
• 3-5 yaş arası: Gece idrar kontrolü sağlanır.

Sosyal gelişim sürecinde çocuk, uygun ortam bulana kadar işemeyi ertelemeyi ve uygun koşullarda gerçekleştirmeyi öğrenir. Normal gelişimde 7 yaşındaki bir çocuk günde 3-7 kez işerken, 12 yaş üzerindeki çocuklarda bu sayı günde 4-6 kezdir. İdrar inkontinansı; gündüz ve gece inkontinansı, gündüz inkontinansı ve nokturnal enürezis olarak üç ana grupta sınıflandırılmaktadır.

Çocuklarda İdrar Kaçırma Nedenleri Nelerdir?

İstatistiksel verilere göre 5 yaşındaki çocukların %15’i, 15 yaşındaki çocukların ise %1’i gece idrar kaçırmaktadır. Enürezis nedenleri arasında birden fazla etken rol oynayabilir. Bebeklikten itibaren hiç kuru kalma dönemi olmamışsa bu durum birincil enürezis, en az 6 aylık bir kuruluk döneminden sonra aniden başlayan uykuda işeme ise ikincil enürezis nokturna olarak tanımlanır.

Enürezisi Tetikleyen Temel Faktörler

• Genetik Etkenler: Aile öyküsü en önemli risk faktörlerinden biridir. Ebeveynlerinde idrar kaçırma öyküsü olmayan çocuklarda risk %15 iken, tek ebeveynde varsa %44'e, her iki ebeveynde de varsa %77'ye yükselmektedir.
• Hormonal Etkenler: Bazı çocuklarda geceleri salgılanan idrar miktarının sağlıklı çocuklara göre daha fazla olduğu ve bu durumun mesane kapasitesini aşarak kaçırmaya neden olduğu gözlemlenmiştir.
• Mesane Kapasitesinde Azalma: Uykuda işeyen çocukların bir kısmında gece mesane kapasitesinin daha düşük olduğu tespit edilmiştir.
• Uyku Bozuklukları: Uykuda işemenin uykunun her evresinde gerçekleşebildiği bilinmektedir.
• Psikososyal Etkenler: Özellikle ikincil enürezis vakalarında psikososyal faktörlerin tetikleyici rol oynadığı düşünülmektedir.

Enürezis Tanısı Nasıl Konulur?

İdrar kaçırma şikayeti olan bir çocuğun değerlendirilmesi, altta yatan anatomik veya fonksiyonel üriner sistem anomalilerini saptamak açısından kritiktir. Üriner sistem enfeksiyonları, tübüler hastalıklar veya şeker hastalığı (diyabet) gibi durumlar enürezise yol açabileceği için öncelikle idrar tetkiki yapılmalıdır. Gündüz de idrar kaçıran hastalarda ileri ürolojik incelemeler gerekebilir.

Çocuklarda İdrar Kaçırma Tedavi Yöntemleri

Enürezis nokturna zamanla kendiliğinden düzelebilse de, çocuğun özgüvenini zedelemesi ve psikososyal sorunlara yol açması nedeniyle tedavi edilmesi gereken bir durumdur.

1. Destekleyici Tedavi ve Yaşam Tarzı Değişiklikleri

• Takvim Tutma ve Ödüllendirme: Çocuk, kuru ve ıslak geceleri sembollerle işaretlediği bir takvim tutar. Belirlenen hedefe ulaşıldığında ödüllendirilerek motivasyonu artırılır.
• Sıvı Alımının Kısıtlanması: Yatmadan 2 saat önce sıvı alımı durdurulmalıdır. Akşam yemeklerinde tuz ve kalsiyum miktarının az olması faydalı olabilir.
• Mesane Eğitimi: Çocuğun gün boyu düzenli aralıklarla (yaklaşık 3 saatte bir) tuvalete gitmesi, idrarını son ana kadar tutmaması ve mesanesini tam boşaltması sağlanmalıdır. Yatmadan hemen önce ve ailenin yatma saatinde çocuğun tuvalete götürülmesi gece mesane hacmini azaltır.
• Ek Önlemler: Kabızlık sorunu varsa tedavi edilmeli ve çocukta bez bağlamaktan kaçınılmalıdır.

2. Alarm Tedavisi

Alarm tedavisi, çocuk işemeye başladığı anda zil sisteminin çalması ve çocuğu uyandırması esasına dayanır. Bu yöntem uyanmayı kolaylaştırır ve mesane kapasitesini artırır.

3. İlaç Tedavisi

• Desmopressin Tedavisi: Antidiüretik hormonun sentetik formudur. Gece idrar miktarını azaltarak mesane kapasitesinin aşılmasını önler. Uygulama kolaylığı ve düşük yan etkisi nedeniyle tercih edilir; ancak ilaç kesildiğinde şikayetler tekrarlayabilir.
• Antikolinerjikler (Oxybutinine, Tolterodine): Mesane kaslarını gevşetici etkileri nedeniyle mesane instabilitesi ve işeme bozukluğu olan olgularda tercih edilir. Mesane fonksiyonu normal olan hastalarda etkili olması beklenmez.

---

Kaynakça:

1. Norgaard JP, et al. BJU Int, suppl, 1998;81
2. Hjalmas K, et al. J Urol, 2004; 171;2545-2561
3. Özkaya O. Türkiye Klinikleri J Pediatr Sci. 2008; 4(1):106-110
4. Alon US. Pediatr Nephrol 1995;9: 94-103
5. Genc G, et al. J Exp. Clin. Med. 2013: 30:11-14
6. Jalkut M W, et al. Pediatrics Clinics of North America 2001;48, 1461-1488
7. Fly Hansen A, et al. Scand J Urol Nephrol, 1995;Suppl 173: 101-102.