DİSLEKSİ TEDAVİSİ

Okuma Güçlükleri ve Okuma Sürecinin Karmaşık Yapısı

Okuma, yazılı veya basılı işaretlerin belirli kurallar çerçevesinde seslendirilmesi ve bu işaretlerin barındırdığı fikir, duygu ve düşüncelerin kavranması sürecidir. Bu eylem, sadece basit bir çözümleme tekniği değil, görme, işitme ve zihinsel yeteneklerin aynı anda devreye girdiği karmaşık bir öğrenme çabasıdır. Çocuğun bu süreci başarıyla tamamlaması; sağlık durumuna, nörolojik yapısına, zihinsel gelişimine ve çevresel koşullarına doğrudan bağlıdır.

Okuma Öğrenimini Etkileyen Temel Faktörler

Okuma becerisinin kazanılmasında birçok farklı disiplin ve yetenek eş zamanlı olarak rol oynar. Bu faktörlerin sağlıklı işleyişi, okuma güçlüklerinin önlenmesinde kritik öneme sahiptir.

• Görme: Şekilleri ayırt etme, benzer harfleri karıştırmama ve göz hareketlerinin koordinasyonu okuma hızını doğrudan etkiler.
• İşitme: Harf ve ses arasında çağrışım kurmak, ritim duygusu ve işitsel algı okumanın temel taşlarıdır.
• Zeka: Okuma için belirli bir zihinsel olgunluk gereklidir. Uzmanlar arasında tartışmalı olsa da genellikle 6 yaş zeka düzeyi okuma öğrenimi için ideal kabul edilir.
• Dil Gelişimi: Geniş bir kelime hazinesi ve güçlü bir iletişim yeteneği, çocuğun tanımadığı kelimeler karşısında zorlanmasını engeller.
• Nörolojik Olgunluk: Serebral dominans ve lateralleşme süreçleri, okuma becerisinin nörolojik temelini oluşturur.
• Genel Hareket Yeteneği: Dil ve göz kaslarının koordinasyonu ile beden şeması (vücut imajı) farkındalığı, mekan ilişkilerini kavramada etkilidir.
• Çevresel Faktörler: Ekonomik ve kültürel olanaklar, aile içi iletişim ve okul öncesi deneyimler çocuğun okumaya hazır bulunuşluğunu artırır.
• Cinsiyet: Araştırmalar, kız çocuklarının görsel ve işitsel ayrımlaştırma yeteneklerinin erkeklere oranla daha erken geliştiğini göstermektedir.

Okuma Bozukluklarına Yol Açan Kusurlar

Okuma güçlükleri genellikle tek bir nedene bağlı kalmaz; birden fazla özrün birleşmesiyle ortaya çıkar. Bu bozuklukların temelinde yatan başlıca kusurlar şunlardır:

Görme ve İşitme Özürleri

Hipermetropluk, miyopluk ve astigmatlık gibi kusurlar gözlükle giderilebilirken; görsel ayrımlaştırma ve hatırlama yetersizlikleri okumayı ciddi şekilde aksatır. Benzer şekilde, işitsel algı ve ritim duygusundaki eksiklikler, seslerin karıştırılmasına ve telaffuz hatalarına neden olur.

Zeka Geriliği ve Dil Bozuklukları

Zeka düzeyi çok düşük olan bireylerde (İdyolar) okuma öğrenilemezken, hafif düzeydeki geriliklerde özel eğitimle başarı sağlanabilir. Ayrıca kekemelik, afazi ve gecikmiş dil gibi konuşma bozuklukları, okuma alışkanlığının kazanılmasını sekteye uğratan unsurlardır.

Nörolojik ve Fizyolojik Sorunlar

Beyin hemisferlerindeki hasarlar veya çapraz lateralleşme gibi durumlar okuma bozukluklarının temel nedenleri arasındadır. Metabolik bozukluklar ve beynin biyokimyasal yapısındaki kusurlar da zihinsel ve dil gelişimini geciktirerek okuma başarısını düşürür.

Psikososyal ve Duygusal Etkenler

Aile içindeki baskı, aşırı koruma veya ilgisizlik gibi hatalı eğitim modelleri, çocukta duygusal olgunsuzluk ve özgüven eksikliği yaratır. Bu durum motivasyon kaybına ve dikkat dağınıklığına yol açarak okuma sürecini olumsuz etkiler. Ayrıca, okulda mutsuz olan veya sosyal açıdan olgunlaşmamış çocuklarda başaramama korkusu ve okumaya karşı isteksizlik gelişebilir.

Spesifik Okuma Bozuklukları: Alexie ve Disleksi

Okuma güçlükleri arasında tıbbi ve pedagojik açıdan iki önemli kavram öne çıkmaktadır:

1. Alexie (Okuma Kaybı): Daha önce kazanılmış okuma yeteneğinin beyin hasarı veya ağır psikolojik travma sonucu kaybedilmesidir.
2. Disleksi: Zeka düzeyi normal olmasına rağmen analiz-sentez yapamama, yön tayini bozukluğu ve zaman-mekan yapılaştırma güçlüğü ile karakterize bir durumdur.

Disleksili çocuklarda sıklıkla harfleri ters çevirme (inversion), kelime atlama ve yazım hataları görülür. Bu bozukluk erkeklerde kızlara oranla üç kat daha fazla görülmektedir.

Okuma Bozukluklarının Tedavisinde Temel İlkeler

Okuma güçlüklerinin giderilmesinde her çocuk ayrı bir vaka olarak ele alınmalı ve kişiye özel programlar hazırlanmalıdır. Tedavi sürecinde şu altı temel ilke benimsenmelidir:

• Küçük gruplar halinde çalışma,
• Her çocuğa özgü bireysel program uygulama,
• Somuttan soyuta doğru ilerleme,
• Bilinen bilgilerden yola çıkma,
• Amaca yönelik net hedefler belirleme,
• Okumaya karşı heves ve motivasyon uyandırma.

Eğitime çocuğun en başarılı olduğu düzeyden başlanmalı ve bir basamak tam kavranmadan diğerine geçilmemelidir. Görme, işitme ve dokunma duyularını aynı anda harekete geçiren yöntemler, öğrenmenin kalıcılığını artırır.

Sonuç ve Öneriler

Türkiye'de okuma güçlüğü çeken çocukların "tembel" veya "geri" olarak etiketlenmesi büyük bir sorundur. Bu durumun önüne geçmek için okul öncesi eğitim yaygınlaştırılmalı ve ilkokula hazırlık sınıfları artırılmalıdır. Unutulmamalıdır ki; her çocuğun gelişim seyrine uygun, uzmanlarca hazırlanmış düzenli alıştırmalarla okuma bozukluklarını büyük ölçüde gidermek mümkündür.