DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU ve YÖNETİCİ İŞLEVLER
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Beynimizin Orkestra Şefi: Yönetici İşlevler Nedir?
İyi bir senfoninin icrası; kemanlar, çellolar, vurmalı çalgılar ve diğer tüm enstrümanların kusursuz ahengine bağlıdır. Müthiş bir eserin ortaya çıkması için her enstrüman tam zamanında başlamalı, gerektiğinde susmalı ve şefin komutuyla yeniden devreye girmelidir. Yönetici işlevler, beynimizin orkestra şefidir. Bazı zihinsel süreçleri başlatır, bazılarını durdurur ve tüm bunları olması gereken en doğru zamanda gerçekleştirir.
İnhibisyon (Durdurma) Becerisi ve Beyindeki Kaosu Önlemek
Yönetici işlevlerin en kritik görevlerinden biri inhibisyon, yani durdurma becerisidir. Beynimiz her an binlerce uyaran alır; eğer bu uyaranlara verilen yanıtları bastırma yeteneğimiz olmasaydı, zihnimiz tam bir kaos yaşardı. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olan bireylerde, bu inhibisyon işlevi belirli alanlarda bozulmuştur.
İnhibisyon mekanizması sağlıklı çalışmadığında şu sorunlar ortaya çıkar:
- Motor Alanlar: Durdurulamazsa sürekli hareketlilik hali oluşur.
- Konuşma Alanları: Durdurulamazsa aşırı konuşma gözlenir.
- Duygusal Alanlar: Durdurulamazsa ani ve yoğun duygusal tepkiler verilir.
- Bilişsel Alanlar: Durdurulamazsa düşünmeden davranma ve soruları tam okumadan yanıtlama eğilimi artar.
Kendini Düzenleme ve Farkındalığın Önemi
Ünlü düşünür Yunus Emre'nin dediği gibi: "İlim kendin bilmektir." Kendini düzenlemenin ilk adımı kendini izleme becerisidir. İnsan; düşüncelerini, duygularını, davranışlarını ve hatta dış görünümünü izlemelidir. Kendisiyle ilgili farkındalığı olan kişi, gelecekteki amaçları doğrultusunda kendi süreçlerini yönetmeyi öğrenir. Kendini düzenleme becerisi, sosyal ilişkilerden iş yaşantısına kadar hayatın her alanında başarının anahtarıdır.
İşleyen Bellek: Zihnimizin Rehber Belleği
DEHB'nin bir diğer boyutu da dikkati sürdürme güçlüğüdür. Bu durum yüksek algı düzeyinden değil, ilgisiz uyaranları bastıramamaktan kaynaklanır. Bir kez dikkat dağıldığında tekrar organize olmak uzun zaman alır. Bu durumun temelinde, yönetici işlevlerin bir parçası olan işleyen bellek (working memory) sorunları yatar.
| Özellik | İşleyen Bellek (RAM Bellek) |
|---|---|
| Görevi | Bilgileri gündemde tutup zamanı gelince işleme sokmak |
| İşlevi | Yapılan işe kılavuzluk etmek ve odaklanmayı sağlamak |
| Eksikliği | Matematik sorusunda kaybolma, hedeften sapma, unutkanlık |
DEHB Bir Terbiye Sorunu Değildir
DEHB'yi basit bir dikkatsizlik olarak görmek, bu kişilerin yaşadığı zorlukları küçümsemektir. Bu bireylerin yaşadığı dağınıklık veya organize olamama durumu bir seçim değil; genetik ve nörokimyasal temelli bir bozukluktur. DEHB olan birine kızmak, kahverengi gözlü birine "neden gözlerin yeşil değil" diye kızmaya benzer. Bu durum kesinlikle bir terbiye sorunu veya ebeveynlik yetersizliği değildir.
DEHB'nin Yaşam Boyu Riskleri ve Eşlik Eden Durumlar
Kendini düzenleyemeyen bir çocuk; evde, okulda ve sosyal çevrede sürekli olumsuz uyarılar alır. Bu durum zamanla ciddi psikolojik ve sosyal sorunlara yol açabilir:
- Karşı Olma Karşı Gelme Bozukluğu: DEHB vakalarının %60-70'inde görülür.
- Davranış Sorunları: Kavgacılık, kurallara uymama ve okuldan kaçma.
- Psikolojik Sorunlar: Başarısızlık hissiyle gelişen kaygı ve depresyon.
- Erişkinlik Sorunları: Aile içi çatışmalar, boşanma, trafik kazaları ve iş kaybı.
Tedavi ve Uzman Desteği
DEHB, mutlaka tedavi edilmesi gereken tıbbi bir bozukluktur. Tanı koyma yetkisi Çocuk ve Ergen Psikiyatristlerine aittir. Günümüzde DEHB'nin başarılı bir tedavisi mevcuttur. Tedavinin en önemli kısmını ilaç tedavisi oluştururken; hekim, aile, çocuk ve öğretmen iş birliği başarının temel şartıdır.
