ÇOCUKLARIMIZ ÖDÜL BATAKLIĞINDA BOĞULUYOR!

Çocuk Eğitiminde Ödül Tuzağı ve Motivasyon Kaybı

Günümüzde çocuklarımız adeta bir ödül bataklığında boğulmaktadır. Ebeveynler olarak genellikle çocuklara çizgi film izlemesi, sinemaya gitmesi veya parkta oyun oynaması için ödül vaat etmeyiz; çünkü bu eylemler zaten çocuklar tarafından sevilen aktivitelerdir. Ancak konu ders çalışmak olduğunda hemen bir ödül mekanizması devreye girer. Bir eylem için ödül vaat edildiği an, çocuk o işin aslında keyifli olmadığı bilincine varmakta ve bu algı bizzat ebeveynler tarafından aşılanmaktadır.

Ödülün Beyin ve Dopamin Üzerindeki Etkisi

Bir çocuk, bir eylemi gerçekleştirmek için ödülle ikna edildiğinde, o işten hızla soğumaya başlar. Bunun bilimsel temeli dopamin salgılanma mekanizmasıyla ilgilidir. Dopamin, sadece heyecan veren bir beklenti oluştuğunda salgılanır; bilindik ve sıradan durumlarda salgılanmaz. Beyin, enerjisini ekonomik kullanma eğilimindedir.

Ödül vaadiyle yaptırılan işlerde çocuk o an heyecanlanır ve işi yapar; fakat kısa süre sonra ödüle alışır. Bu durum, çocuğun tekrar harekete geçmesi için daha büyük bir ödül gereksinimini doğurur. Süreç bu şekilde devam ettiğinde, çocuk kendi sorumluluğunda olan işler için bile ödül beklemeye başlar. Sonuç olarak sorumluluk bilinci kaybolurken, yerini sorumsuzluk bilincine bırakır. Ödül sistemi ortadan kalktığında ise çocuk o işe başlamak için hiçbir istek duymaz.

Ödül Yerine Çözüm Odaklı Yaklaşımlar

Ödül mekanizmasının yarattığı tahribatı engellemek için ebeveynlerin çocuklarıyla kurduğu bağın niteliği değişmelidir. Bu noktada şu adımlar kritik öneme sahiptir:

• Çocukla gerçek bir ilişki kurmak.
• Çocuğun bakış açısını ve temel ihtiyaçlarını anlamak.
• İhtiyacın temelindeki duyguyu keşfetmek.
• İhtiyaçları karşılamak adına çocukla iş birliği yapmak.

Öz Değerlendirme Soruları ve Geri Bildirim

Sürekli geri bildirim vermek, çocuğu dıştan kontrollü bir birey haline getirebileceği için dozajı iyi ayarlanmalıdır. Bunun yerine, çocuğun sorumluluğu üstlenmesini sağlayacak öz değerlendirme soruları kullanılmalıdır:

1. Sence bu çalışma nasıl olmuş?
2. Bunu güzel yapan unsurlar neler?
3. Neden böyle olduğunu düşünüyorsun?
4. Başka neler eklenebilir?
5. Daha iyi olması için sence ne yapılmalı?
6. Tüm bunlar gerçekleşirse sonuç sence de güzel olur mu?

Bu yöntemle, ailenin çocuk adına sorun çözmesi yerine, sorunu çözme sorumluluğu rehberlik eşliğinde çocuğa devredilmiş olur.

Ceza Değil, Bedel Ödetme Yöntemi

Eğer tüm bu süreçlere rağmen sorumluluklar yerine getirilmiyorsa, ödül veya ceza yöntemine başvurmadan bedel ödetme yolu seçilebilir. Bedel, davranışın doğal bir sonucudur ve yapısal olarak cezadan tamamen farklıdır.

İstifadeli olması umuduyla.

Kaynak: Dr. Özgür Bolat / Beni Ödülle Cezalandırma
Hazırlayan: Psikolojik Danışman, Pedagog Duygu Arslan Topal