ÇOCUKLARDA DAVRANIŞ PROBLEMLERİ

Çocuklarda Davranış Problemleri ve Ebeveyn Tutumları

Ebeveynlerin çocuk yetiştirme sürecinde en çok zorlandığı konuların başında, çocuklarda ortaya çıkan davranış problemleri ve bu problemlerle baş etme yöntemleri gelmektedir. Birçok ebeveyn, bu tür sorunlar karşısında nasıl bir tutum sergileyeceği konusunda kararsızlık yaşamaktadır. Çoğunlukla bu davranışları bastırmak amacıyla başvurulan fiziksel şiddet, sorunu çözmek yerine çocuğun yeni davranış problemleri geliştirmesine ve sürecin içinden çıkılmaz bir kaosa dönüşmesine neden olmaktadır.

Davranış Problemlerinin Analizi ve Kökeni

Bir davranış problemi ile karşılaşıldığında, ailelerin panik yapmadan önce bu durumun çıkış sebebini titizlikle araştırması gerekir. Söz konusu davranışın gelişimsel sürecin doğal bir parçası mı, ebeveyn tutumlarından kaynaklanan bir tepki mi yoksa çocuğun bir mesaj iletme çabası mı olduğu analiz edilmelidir. Sebebi doğru analiz edilmeyen davranışlara yönelik yaklaşımların olumlu sonuç verme ihtimali oldukça düşüktür.

Ebeveyn Tutumlarında Denge Unsuru

Ebeveynlerin en sık düştüğü hatalardan biri, sert bir tutum ile yumuşak bir tutum arasında gidip gelerek deneme yapmalarıdır. Oysa çözüm ne tamamen sert ne de tamamen yumuşak olmaktadır; asıl mesele dengeyi sağlamaktır. Bir nesneye gereğinden fazla kuvvet uygulandığında yerinden çok oynar, az kuvvet uygulandığında ise hiç hareket etmez. Çocuk eğitiminde de ancak gerektiği kadar müdahale ile istenilen sonuçlara ulaşılabilir.

Davranış Yönetiminde Ödül ve Ceza Yöntemleri

Davranış problemi analiz edildikten sonra, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun ödül-ceza yöntemleri devreye alınabilir. Bu sürece çocuğun sevdiği ve sevmediği unsurların listesini yaparak başlanmalıdır. Günlük veya haftalık çizelgeler hazırlayarak, istenmeyen davranışın görülmediği zaman dilimleri için sosyal ödüller (gülen yüz, çiçek vb.) verilmelidir. Belirli bir sayıya ulaşan çocuk, önceden hazırlanan arzu listesindeki bir ödülü kazanmaya hak kazanır.

Müdahale Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Davranış problemi ortaya çıktığında ebeveynlerin abartılı tepkiler vermekten kaçınması kritik önem taşır. Çocuğun, ailenin aşırı tepkisini fark etmesi, bu durumu ebeveynlerine karşı bir koz olarak kullanmasına yol açabilir. Ayrıca aileler, "her şeyi yapıyoruz ama değişim olmuyor" diyerek aceleci davranmamalıdır. Davranışların sönme süresini belirleyen temel unsurlar şunlardır:

• Çocuğun mizacı,
• Problemin ortaya çıkışından ne kadar süre sonra müdahale edildiği,
• Müdahalenin hangi yöntemlerle yapıldığı.

Şeffaf İletişim ve Güven Duygusu

Uygulanan yöntemlerin her aşamasında çocuğa, anlayabileceği bir dille sözel aktarım yapılmalıdır. Karşılaşacağı süreci ve uygulamaları önceden bilen çocuk, sürprizlerle karşılaşmadığı için kendini güvende hisseder. Bu güven duygusu, çocuğun programa daha hızlı uyum sağlamasına, öz disiplin geliştirmesine ve kendi davranışlarını kontrol etmeyi öğrenmesine yardımcı olur.

Çocuklarda En Sık Görülen Davranış Problemleri

Çocukluk döneminde yaygın olarak karşılaşılan davranış problemleri şu şekilde listelenebilir:

• Yalan söyleme ve aşırı inatçılık,
• Alt ıslatma ve parmak emme,
• Tırnak yeme ve uyku problemleri,
• İçe kapanıklık ve vurma davranışı,
• Yeme problemleri ve okul uyum sorunları,
• Küfür etme ve kardeş kıskançlığı.

Sosyal Çevre ve Öğrenilmiş Davranışlar

Davranış problemlerinin bir de sosyal boyutu bulunmaktadır. Bazı problemler doğrudan sosyal çevreye bağlı olarak gelişebilir. Örneğin küfür etme davranışı, sosyal çevreden veya ebeveynlerden öğrenilmiş olabilir. Çocuk küfür ettiğinde aile aşırı tepki verir ya da bunu bir yenilik olarak görüp gülerek/alkışlayarak karşılarsa, çocuk bu davranışı pekiştirir. Baskıcı tutumda çocuk bunu bir koz, ödüllendirilen tutumda ise sosyal onay aracı olarak kullanmaya devam eder.

Sonuç olarak, ebeveynler her türlü problem karşısında sakin kalmayı başardığında, çocuk da sakinleşmeyi öğrenecektir. Ebeveyn tutumlarının değişmediği bir ortamda çocuğun değişmesini beklemek gerçekçi değildir. Çocuklarımızı değiştirebilmek için öncelikle kendi tutumlarımızı değiştirmemiz gerekmektedir.

Psikolog Aile Terapisti
İskender YUSUF
www.iskenderyusuf.com