ASPERGER SENDROMU İnsanlar neden kastetmediklerini söyler, neden söylemediklerini kasteder?

Asperger Sendromu: Genel Tanımı ve Otizmden Farkları

Asperger Sendromu (AS), genellikle çocukluk döneminde saptanan ve yaşam boyu devam eden nöropsikiyatrik bir bozukluktur. Genel hatlarıyla otizm ile benzerlikler gösterse de toplumsal iletişim ve etkileşimdeki gerilik, kısıtlı ve kendine özgü ilgi alanları ile karakterizedir. Otizmden en temel farkı ise bireyde dil ve bilişsel gelişim geriliği görülmemesidir.

Asperger Sendromu olan bireylerde semantik-pragmatik yetiler yeterince gelişmemiştir. Bu durum; toplumsal kurallar, kültürel normlar, gelenekler ve ahlaki değerlerin algılanmasında eksikliklere yol açabilir. Buna karşın, bu bireylerin zeka düzeyleri genellikle normal, hatta bazı durumlarda normalin üzerindedir.

DSM-IV ve ICD-10 Tanı Ölçütleri

Asperger Sendromu tanısı konulurken uluslararası kabul görmüş DSM-IV ve ICD-10 kriterleri esas alınır. Bu kriterler, bireyin sosyal, motor ve bilişsel becerilerini kapsamlı bir şekilde değerlendirir.

DSM-IV Tanı Kriterleri

• Toplumsal iletişimde kullanılan el, kol, göz ve yüz hareketleri gibi vücut dilinde belirgin farklılıklar.
• İnsan ilişkilerinde paylaşma, oyun, beğenme ve kendini tanımlama gibi konularda eksiklikler.
• Duygusal netlik (evet-hayır ayrımı) konusunda yaşanan gerilikler.
• Olağandışı, basmakalıp ve sınırlı ilgi örüntüleri geliştirme.
• İşlevsel olmayan ancak rutin hale getirilmiş gündelik işlere aşırı bağlılık.
• Motor manyerizm (parmak şıklatma, el çırpma, aşırı göz kırpma gibi tekrarlayıcı hareketler).
• Eşyalara karşı aşırı takıntı ve toplumsal/mesleki alanlarda uyum sorunları.
• Klinik olarak anlamlı bir dil ve bilişsel gelişim gecikmesinin olmaması.

ICD-10 Tanı Ölçütleri

• Dilde ve bilişsel gelişimde belirgin bir gerilik saptanmaması.
• Özbakım becerileri ve çevreye olan merakın zihinsel gelişimle uyumlu olması.
• Belirgin motor beceriksizlik durumunun varlığı.
• Özel ilgi alanlarında üstün yetiler edinme eğilimi.
• Karşılıklı toplumsal etkileşimlerde niteliksel kusurlar.
• Dar ilgi alanları ve basmakalıp davranış örüntüleri.

Yaygınlık ve İstatistiksel Veriler

Asperger Sendromu, paternal (baba tarafı) dede ve babalarda daha sık görülmektedir. ABD verilerine göre görülme sıklığı binde 3 ile 7 arasındadır. Ülkemizde bu konuda kapsamlı bir istatistik bulunmadığı için veriler genellikle Batı kaynaklıdır. Sosyal yaşam içinde fark edilmeyen vakalar da eklendiğinde, bu oran her 250 kişide 1'e kadar yükselebilmektedir. Erkeklerde görülme oranı kadınlara göre 9:1 gibi belirgin bir üstünlüğe sahiptir.

Asperger Sendromunun Nedenleri ve Saptanma Süreci

Sendromun artışındaki temel etmenler arasında; tanı ölçütlerindeki gelişmeler, annelik yaşının düşmesi, göç, enfeksiyonlar, viral ajanlar, bağışıklık sistemindeki düşüşler ve çevresel toksinler yer almaktadır. Genellikle 10-11 yaş civarında saptanan AS, dil gecikmesi olmadığı için bazen erişkinlik dönemine kadar fark edilemeyebilir.

Bireyin AS olup olmadığını anlamada kritik dönemler şunlardır:

• Yuva ve ilkokul (3-4. sınıf) yılları.
• Lise ve okul bitimi süreçleri.
• İş ve eş seçimi aşamaları.

Sürekli iş değiştiren, evlilik yürütmekte zorlanan veya sosyal uyum sorunları yaşayan bireylerde AS ihtimali mutlaka değerlendirilmelidir. Prof. Dr. Barış Korkmaz’ın ifadesiyle; "insanların neden kastetmediklerini söylediği, neden söylemediklerini kastettiği" sorunsalını yaşayan eksantrik bireyler bu kapsamda incelenmelidir.

Klinik Özellikler ve Sosyal Davranışlar

Asperger Sendromu olan bireyler, sosyal ortamlarda "tuhaf, şakadan anlamayan veya saygısız" olarak nitelendirilebilirler. Yaş ve statü kavramını algılamakta zorlanabilir, tanımadıkları kişilere aşırı özel sorular sorabilirler.

Duygusal ve Sosyal Profil:

• Kendini üstün görme, utanç veya suçluluk gibi duyguları hissetmeyebilirler.
• Dedikodudan uzak, son derece dürüst ve masum bir yapıya sahiptirler.
• Aldatma ve yağcılık gibi davranışları sergilemezler.
• Göz teması kurmakta zorlanırlar; bakışları gergin veya odaklanmamış olabilir.
• Konuşmaları melodik değildir; sert ve didaktik (ders verir gibi) bir tonlama kullanırlar.

Bilişsel Performans ve Öğrenme Biçimi

AS'li bireylerde bilgi edinme süreci oldukça spesifiktir. Genellikle "ağacı görürler ama ormanı göremezler". Yani bütünden ziyade detaya odaklanırlar. Bazı bireylerde ülke bayrakları veya tren tarifeleri gibi alanlarda aşırı fotografik bellek görülebilir. Ancak bu bellek genellikle işlevsel olmayan, dar bir alana yöneliktir.

Eşlik Eden Psikiyatrik Durumlar (Komorbidite)

Asperger Sendromu ile birlikte birçok psikiyatrik tablo görülebilir. Yapılan araştırmalara göre eşlik eden durumların oranları şu şekildedir:

Nörobiyolojik Boyut ve Beyin Yapısı

Asperger Sendromu'nun etiyolojik (nedene dayalı) tanısı henüz tam olarak konulamamıştır ve kesin bir ilaçla tedavisi yoktur. Ancak beyin yapısındaki bazı farklılıklar bilinmektedir:

• Amygdala: Duygusal çözümlemede etkisi düşüktür.
• Orbital Frontal Korteks: Toplumsal anlam yükleme ve öğrenme süreçlerinde aksamalar görülür.
• Ayna Nöronlar: Taklit ve empati yeteneğini sağlayan bu nöronlarda işlev düşüklüğü vardır.
• Sağ Hemisfer ve Cerebellum: Denge, vücut hareketleri ve yüz ifadesi tanıma alanlarında sıkıntılar saptanmıştır.

Tedavi ve Terapi Yöntemleri

AS yönetiminde çok yönlü bir yaklaşım benimsenmelidir. Süreç, bu konuda eğitimli uzmanlar tarafından yürütülmelidir. Kullanılan temel yöntemler şunlardır:

1. Psikoterapi ve Grup Terapileri: Toplumsal uyumu artırmak için her şey net ve listelenmiş şekilde açıklanmalıdır.
2. Bilişsel Davranışçı Terapi ve EMDR: Özellikle depresyon ve kaygı sorunlarını çözmek için tercih edilir.
3. Bio-Feedback: Kişisel duyguların ve dış ifadelerin tanınmasını sağlar.
4. Beden Eğitimi: Motor beceriksizlik ve manyerizm sorunlarını gidermek için şarttır.
5. Sosyal Beceri Eğitimi: Tanışma, yardımlaşma, eleştiriye açıklık ve eş-duyum (empati) teknikleri çalışılmalıdır.