AŞILAR HAKKINDA BİR ÇOK ŞEY

Aşı Nedir ve Neden Önemlidir?

Aşı, bir hastalığa karşı spesifik koruma sağlamak amacıyla hazırlanan immünobiyolojik bir materyaldir. Aşılama ise aktif immünizasyon yoluyla bağışıklık sistemi cevabını düzenlemek için antijenlerin vücuda verilmesi yöntemidir. Aşılar antijenik özellik taşır ancak patojenik değildir; yani hastalık yapma yetenekleri yok edilmiştir. Aşılamada temel amaç, hastalıkların oluşmasını henüz ortaya çıkmadan önlemektir.

Dünyada ve Türkiye'de Aşı Tarihçesi

Aşılamanın tarihsel süreci, insanlık tarihinin en önemli tıbbi başarılarından biridir. Dünyada kullanılan ilk aşı, 1796 yılında Edward Jenner tarafından geliştirilen çiçek aşısıdır. Bu aşı, 1801 yılında Jenner metoduyla İstanbul’da da üretilmeye başlanmıştır.

• Dünyadaki İkinci Aşı: 1885 yılında Louis Pasteur tarafından geliştirilen kuduz aşısıdır.
• Eradikasyon: 1977 yılında Dünya Sağlık Örgütü (WHO), çiçek hastalığının dünyadan tamamen yok edildiğini (eradike edildiğini) açıklamıştır.
• Türkiye'deki Önemli Gelişmeler: Tifüs aşısını ilk bulan kişi Dr. Reşat Rıza KOR, bu aşıyı ilk uygulayan kişi ise Erzurum’da Dr. Refik Sağlam’dır.

1936 yılında Hıfzıssıhha bünyesinde; Tifo, Dizanteri, Kolera, Veba, Menengokok, Stafilokok, Boğmaca, Brucella, Nezle, BCG, Difteri, Tetanoz, Kızıl, Lekelihumma, Kuduz, Çiçek ve Grip olmak üzere 17 farklı tip aşı üretilerek 35 farklı formülde halkın kullanımına sunulmuştur.

Aşılamada Genel Kurallar ve Uygulama Esasları

Aşıların etkinliğini korumak ve güvenli bir bağışıklama sağlamak için belirli standartlara uyulması zorunludur:

• Soğuk zincir kurallarına titizlikle uyulmalıdır.
• Steril ve tek kullanımlık enjektörler tercih edilmelidir.
• Aşılar mutlaka doğru yoldan (oral, intramüsküler vb.) uygulanmalıdır.
• Eş zamanlı kullanılabilen aşı ve serumlar hakkında bilgi sahibi olunmalıdır.
• Birden fazla aşı uygulaması yapılacaksa, aşılar farklı ekstremitelerden yapılmalıdır.

Aşıların Saklama Koşulları ve Hassasiyetleri

Aşılar, biyolojik yapılarına göre dış etkenlere karşı farklı duyarlılıklar gösterir:

Aşı Uygulama Takvimi ve Bilinmesi Gerekenler

Aşı uygulamalarında zamanlama ve dozaj, bağışıklık yanıtı için kritiktir. Birden fazla canlı aşı aynı anda yapılabilir; ancak aynı anda yapılmıyorsa aralarında en az 1 ay süre bırakılmalıdır. Aynı ekstremiteye birden fazla aşı yapılacaksa, enjeksiyon yerleri arasında minimum 2 cm mesafe olmalıdır.

Önemli Hatırlatmalar:

• Gecikmiş aşı takvimlerinde sürece en baştan başlanmaz, kalındığı yerden devam edilir.
• Düşük dozda verilen aşılar geçersiz sayılır.
• Anne sütü, oral poliyo aşısının (OPV) etkisini bozmaz.
• OPV sonrası çocuk 10 dakika içinde kusarsa aşı tekrarlanmalıdır.

Aşıya Engel Olmayan (Kontrendikasyon Olmayan) Durumlar

Toplumda yanlış bilinenin aksine, aşağıdaki durumlar aşı yapılmasına engel değildir:

• Prematürite (erken doğum),
• Anne sütü alıyor olmak,
• Hafif ateşli enfeksiyonlar veya antibiyotik kullanımı,
• Ailede aşıya bağlı konvülsiyon öyküsü,
• Penisilin alerjisi veya nonspesifik alerjik hastalıklar,
• Annenin gebe olması,
• Daha önceki DT-P aşısından sonra gelişen lokal reaksiyonlar.

Özel (Ücretli) Aşılar ve Özellikleri

Aile Sağlığı Merkezlerinde (ASM) rutin şemada yer almayan ancak ülkemizde ruhsatlı olan aşılar özel aşı olarak adlandırılır. Bu aşılar Amerika ve Avrupa'da rutin takvimde yer almaktadır.

1. Rotavirüs Aşısı (Salgın İshal ve Kusma Aşısı)

İlk dozu bebek 14 haftalık olmadan uygulanmalıdır. 4-8 hafta ara ile 2 veya 3 doz şeklinde yapılır. Tüm dozlar bebek 7 aylık olmadan tamamlanmalıdır. Aşı sonrası çocuk kusarsa, dozun tekrarlanmasına gerek yoktur.

2. Meningokok Aşısı (Menenjit Aşısı)

Öldürücü menenjit hastalıklarına karşı korur. 9. ayını dolduran herkese uygulanabilir. Ülkemizde tek veya iki dozluk formları mevcuttur. Üst yaş sınırı yoktur; yetişkinlikte de yapılabilir.

3. Suçiçeği 2. Doz

ASM'lerde 1. yaşta yapılan ilk dozun ardından, 4 yaşını bitiren ve hastalığı geçirmemiş çocuklara 2. dozun yapılması önerilir. Bu aşıda da üst yaş sınırı bulunmamaktadır.

4. Diğer Özel Aşılar

• İnfluenza (Grip) aşısı,
• HPV (Rahim ağzı kanseri) aşısı,
• Tdap (Tetanoz-Difteri-Aselüler Boğmaca) aşısı.

Aşılar Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar: Civa ve Otizm

Aşıların yan etkileriyle ilgili en büyük dezenformasyon, civa (tiomersol) içeriğinin otizme yol açtığı iddiasıdır. Türkiye'de rutin takvimdeki aşılardan sadece BCG (Verem) aşısı civa içerir; diğer aşılarda civa bulunmaz. Ayrıca, aşının otizm yapma riski bilimsel olarak ispatlanmış bir gerçek değil, yalnızca bir tezden ibarettir. Unutulmamalıdır ki aşılar, ölü veya zayıflatılmış mikroplar aracılığıyla güvenli bir koruma sağlar.