Alt ıslatma (enürezis)

Çocuklarda Alt Islatma (Enürezis) Nedir?

Klinik pratikte enürezis (Yunanca: idrar yapmak) olarak tanımlanan alt ıslatma, çocuğun gündüz veya gece saatlerinde yatağını ya da giysilerini ıslatması durumudur. Bir durumun tedavi gerektiren bir sorun olarak kabul edilmesi için, en az üç ay boyunca haftada en az iki kez tekrarlaması veya çocuk ile aile üzerinde ciddi bir stres yaratması gerekir.

Alt ıslatma problemi sadece gece, sadece gündüz veya hem gece hem gündüz şeklinde görülebilir. Bu durum, gelişimsel sürecine göre iki ana kategoriye ayrılır:

• Primer (Birincil) Tip: Çocuğun tuvalet kontrolünü doğumundan itibaren hiç başaramadığı durumdur.
• Sekonder (İkincil) Tip: Çocuğun en az altı ay veya bir yıl boyunca tuvalet kontrolünü sağladıktan sonra yeniden alt ıslatmaya başlamasıdır.

Enürezis Türleri ve Görülme Sıklığı

Primer enürezis, tüm vakaların yaklaşık %80'ini oluşturur ve genellikle mesane kontrolü hiç kazanılmamıştır. Bu tip çoğunlukla genetik, biyolojik ve gelişimsel faktörlere dayanır. Sekonder enürezis ise vakaların %20'sini kapsar ve genellikle organik veya psikolojik nedenlerden kaynaklanır.

İstatistiksel olarak alt ıslatma, erkek çocuklarda kız çocuklara oranla iki kat daha fazla görülmektedir. Yaş gruplarına göre görülme oranları şu şekildedir:

Alt Islatmanın Nedenleri Nelerdir?

Alt ıslatma sorununun altında yatan nedenler oldukça çeşitlidir ve multidisipliner bir yaklaşım gerektirir:

Genetik ve Biyolojik Faktörler

• Genetik Yatkınlık: Aile öyküsü önemli bir faktördür. Ebeveynlerden birinde geçmişte bu öykü varsa çocukta görülme olasılığı %50, her ikisinde de varsa %70'tir.
• Uyku Yapısı: Alt ıslatma genellikle uykunun ilk üçte birlik diliminde ve derin uyku evresinde gerçekleşir. Bazı çocuklarda mesane dolgunluğunu hissetme ve uyanma güçlüğü saptanmıştır.
• Anatomik Yapı: Mesane kapasitesinin düşük olması veya mesane kaslarındaki (detrusor) tutarsızlıklar fiziksel nedenler arasındadır.
• Hormonal Etkenler: Antidiüretik hormon salınımındaki anormallikler veya idrar içeriğindeki sodyum/potasyum dengesizlikleri etkili olabilir.

Psikolojik ve Çevresel Etkenler

Özellikle sekonder tipte psikiyatrik etkenler ön plandadır. Düşük sosyoekonomik düzey, kalabalık aile yapısı ve travma geçmişi sıklığı artırır. Ayrıca; depresyon, sosyal fobi ve obsesif kompülsif bozukluk gibi rahatsızlıkların bir belirtisi olarak ortaya çıkabilir.

Diğer Tıbbi Nedenler

Diabetes mellitus (şeker hastalığı), idrar yolu enfeksiyonları, böbrek yetmezliği, geniz eti şişkinliği (adenoid hipertrofisi), epilepsi ve aşırı kafein/sıvı tüketimi de nedenler arasında sayılabilir.

Tanı ve Değerlendirme Süreci

Tanı sürecinde ilk adım ayrıntılı bir anamnez (hasta öyküsü) alınmasıdır. Bu süreçte şu bilgiler sorgulanır:

1. Alt ıslatmanın tipi (primer/sekonder) ve sıklığı.
2. Günlük sıvı alımı ve beslenme alışkanlıkları.
3. İdrar yaparken yanma, ağrı veya koku gibi ek şikayetler.
4. Ailenin probleme yaklaşımı ve çocuğun genel ruhsal durumu.

Fizik muayene genellikle normal çıksa da, kuşkulu durumlarda nörolojik ve genital muayene yapılır. Gerekli görüldüğünde idrar analizi, ultrasonografi ve ürodinamik değerlendirme gibi laboratuvar testlerine başvurulur.

Tedavi Yöntemleri

Eğer alt ıslatma fiziksel bir hastalıktan (diyabet, böbrek hastalığı vb.) kaynaklanıyorsa, öncelikle ilgili branş hekimi tarafından bu hastalık tedavi edilir. Psikiyatri kliniklerinde ise süreç çok yönlü ilerler:

• Davranışçı Terapi: Aileye çocuğu rencide etmeden destek olması öğretilir. Sıvı alımı gündüz saatlerine kaydırılır ve çocuk kuru kalktığı günler için ödüllendirilir.
• Mesane Egzersizleri: Çocuğa idrarını tutma ve mesanesini kontrollü boşaltma egzersizleri yaptırılır.
• İlaç Tedavisi: İmipramin ve desmopressin gibi etkinliği yüksek ilaçlar uzman kontrolünde kullanılabilir.
• Alarm Cihazları: Islatma anında çocuğu uyandıran cihazlar, yararlılığı yüksek bir yöntemdir.
• Destekleyici Tedaviler: Sınırlı vakalarda hipnoz ve akupunktur gibi yöntemlerden de yararlanılmaktadır.

Uzm. Dr. Ahmet Çevikaslan
Çocuk ve Ergen Psikiyatristi