Sanrısal bozukluk (Delüzyonel Bozukluk) nedir? Tanısı nasıl konulur ve tedavisi nedir?
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Sanrı (Hezeyan) ve Sanrısal Bozukluk Nedir?
Sanrı (hezeyan, delüzyon); kişinin içinde bulunduğu sosyokültürel ortamla uyumsuz, aksini ispat eden kanıtlara rağmen sürdürülen, sosyal ve mesleki işlevselliği bozan düşünce ve inanışlardır. Bu inanışlar, kişinin gerçeklik algısını etkileyerek hayatının merkezine yerleşebilir. Sanrısal bozukluk ise genellikle tek bir sanrı tipinin hakim olduğu, sanrısal alan dışındaki işlevselliğin korunduğu psikiyatrik bir tablodur.
Sanrısal bozuklukta görülen düşünceler, şizofreni gibi diğer psikotik bozukluklardan farklı olarak daha sistemli ve süreklidir. Kişi, zarar görme, takip edilme veya özel bir misyona sahip olma gibi çeşitli temalara sarsılmaz bir şekilde inanabilir. Bu durum, bireyin kişilerarası ilişkilerinde ve toplumsal uyumunda ciddi aksamalara yol açabilmektedir.
Sanrısal Bozukluğun Yaygınlığı ve Demografik Özellikleri
Amerika Birleşik Devletleri’nde yapılan araştırmalar, sanrısal bozukluğun toplumdaki yaygınlığının yaklaşık %0.2 civarında olduğunu göstermektedir. Hastalığın ortaya çıkış yaşı ortalama 35-45 yaş aralığında yoğunlaşmaktadır. İstatistiksel veriler, bu bozukluğun kadınlarda erkeklere oranla daha sık görüldüğünü ortaya koymaktadır.
Sanrısal Bozukluk Belirtileri ve Alt Tipleri
Sanrısal bozuklukta klinik tablo, sanrının içeriğine göre değişiklik gösterir. Belirtiler, kişinin sosyal yaşamını ve ailevi bağlarını doğrudan etkileyen bir yapıdadır. En sık karşılaşılan alt tipler ve klinik görünümleri şunlardır:
- Kıskançlık Tipi: Kişi, eşinin veya partnerinin kendisini aldattığına dair sarsılmaz bir inanç besler. Bu durum boşanma davalarına ve ciddi ailevi çatışmalara yol açabilir.
- Erotomanik Tip: Genellikle kendisinden daha yüksek statüdeki birinin (ünlüler, yöneticiler vb.) kendisine aşık olduğuna inanma durumudur.
- Somatik Tip: Kişinin vücudunda bir sorun olduğu, organlarının çalışmadığı veya vücudundan kötü kokular yayıldığına dair fiziksel temalı sanrılardır.
Risk Faktörleri ve Hastalığın Nedenleri
Sanrısal bozukluğun gelişiminde hem çevresel hem de biyolojik faktörler rol oynamaktadır. Yapılan çalışmalar, belirli yaşam koşullarının ve genetik yatkınlığın riski artırdığını göstermektedir.
| Risk Faktörleri | Biyolojik ve Genetik Nedenler |
|---|---|
| Göçmen olmak ve düşük sosyoekonomik düzey | Aile öyküsü ve genetik yatkınlık |
| Boşanmış olmak (kadınlarda daha riskli) | DRD2, DRD3, DRD4 ve TH gen polimorfizmleri |
| Bekar olmak (erkeklerde daha riskli) | Beyindeki dopamin dengesizliği |
| İleri yaş | Nörotransmitter bozuklukları |
DSM-5 Tanı Kriterleri
Bir kişiye sanrısal bozukluk tanısı konulabilmesi için DSM-5 standartlarına göre aşağıdaki kriterlerin karşılanması gerekir:
- En az bir ay veya daha uzun süren bir ya da birden fazla sanrının varlığı.
- Şizofreni için gerekli olan ana tanı ölçütlerinin hiçbir zaman tam olarak karşılanmamış olması.
- Sanrıların etkisi dışındaki alanlarda işlevselliğin belirgin şekilde bozulmaması ve davranışların yadırganacak derecede tuhaf olmaması.
- Duygudurum dönemleri (mani veya depresyon) yaşanmışsa, bunların süresinin sanrısal dönemlere göre daha kısa olması.
- Tablonun madde kullanımı veya başka bir tıbbi duruma bağlı gelişmemesi.
Ayırıcı Tanı: Benzer Hastalıklarla Karşılaştırma
Tanı sürecinde, belirtilerin başka bir hastalıktan kaynaklanmadığından emin olmak için detaylı bir psikiyatrik görüşme yapılmalıdır. Ayırıcı tanıda şu durumlar titizlikle incelenmelidir:
- Şizofreni, demans (bunama) ve deliryum,
- Psikotik özellikli duygudurum bozuklukları,
- Hipokondriazis ve obsesif kompulsif bozukluk,
- Paranoid kişilik bozukluğu,
- İlaç, madde kullanımı veya nörolojik hastalıklar.
Tedavi Yöntemleri ve İyileşme Süreci
Tedavi planı, hastanın kendisine veya çevresine zarar verme riskine göre ayaktan veya yatarak gerçekleştirilir. Sanrısal bozuklukta kişi düşüncelerinin doğruluğundan emin olduğu için içgörü yönelimli terapiler genellikle tercih edilmez. Tedavinin temelini farmakolojik yaklaşımlar oluşturur.
Antipsikotik ilaçlar (pimozid, klozapin, risperidon, olanzapin) tedavide ilk seçenek olarak kullanılır. Bu ilaçlara yanıt alınamayan durumlarda antidepresanlar, EKT (elektrokonvulzif terapi), lityum veya antiepileptik ilaçlar devreye sokulabilir. Tedavide başarı oranı, antipsikotik kullanımıyla birlikte %80 civarındadır.
Hastalığın Seyri ve Takibi
Sanrısal bozuklukta iyileşme süreci, hasta-hekim işbirliğine doğrudan bağlıdır. Hastanın sanrıları nedeniyle doktoruna güvenmemesi veya ilaçları reddetmesi tedavi sürecini zorlaştırabilir. Tedavi sonrası tam veya kısmi yanıt alınan hastalarda, hastalığın tekrarlama riski nedeniyle düzenli kontrol muayeneleri hayati önem taşımaktadır.
Uzman Dr. Fikret Poyraz ÇÖKMÜŞ
Kaynakça
- Munro A., Mok H. An overview of treatment in paranoia/delusional disorder. Can J Psychiatry 1995.
- Amerikan Psikiyatri Birliği (2013) DSM-5 (Çev. ed: E. Köroğlu).
- Abdurrahman Altındağ. Sanrılı Bozukluk ve Diğer Psikotik Bozukluklar. TPD 2007.
