ROTAVİRÜS ENFEKSİYONLARI

Akut Gastroenterit Nedir ve Neden Önemlidir?

Akut gastroenteritler, özellikle çocuklarda ve yaşlılarda yüksek morbidite ve mortalite (hastalık ve ölüm) oranlarıyla seyreden, ulusal ve uluslararası ölçekte salgınlara yol açabilen kritik bir sağlık sorunudur. Gelişmekte olan ülkelerde çocuk ölümlerinin en önemli nedenleri arasında yer alan bu tablo, her yıl beş yaş altı yaklaşık iki milyon çocuğun hayatını kaybetmesine neden olmaktadır. Bu ölümlerin %85'i gelişmekte olan ülkelerde meydana gelmektedir.

Enfeksiyöz ishallerin etkenleri viral, bakteriyel, paraziter veya fungal kaynaklı olabilmektedir. Ancak tüm vakaların %50-70 gibi büyük bir kısmından virüsler sorumludur. Hastalığın şiddeti ve etken türü; hastanın yaşına, mevsime ve yaşanılan coğrafi bölgeye göre farklılıklar göstermektedir.

Çocuklarda En Sık Görülen Viral Etkenler

Çocukluk döneminde akut gastroenterite en sık yol açan viral etkenler arasında rotavirüs, insan kalisivirüsleri (norovirüs ve sapovirüsler), astrovirüs ile adenovirüs tip 40 ve tip 41 yer almaktadır. Bu etkenler arasında rotavirüs, dünya genelinde en yaygın ve ağır ishal kliniğine yol açan ajandır.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, rotavirüs enfeksiyonu nedeniyle hayatını kaybeden çocuk sayısı 2000 yılında 528.000 iken, aşılama ve farkındalık çalışmalarıyla 2013 yılında 215.000 seviyesine gerilemiştir. Rotavirüs, ılıman iklimlerde tipik olarak kış aylarında (Aralık ve Ocak) pik yaptığı için halk arasında "kış ishali" veya "infantil ishal" olarak da adlandırılır.

Rotavirüsün Yapısı ve Bulaşma Yolları

Rotavirüs, Reoviridae ailesine mensup, çift zincirli ve 11 segmentli bir RNA virüsüdür. İnsanları enfekte eden A, B ve C grupları bulunmakla birlikte, en sık karşılaşılan tür Grup A'dır. Virüsün kuluçka süresi 12 saat ile 4 gün arasında değişmektedir. Enfeksiyon özellikle 2 yaş altındaki çocuklarda daha sık ve ağır seyretmektedir.

Rotavirüs oldukça bulaşıcıdır ve şu yollarla yayılım gösterir:

• Fekal-oral yol: Temel bulaşma yolu olup su kaynakları, kanalizasyon ve kişisel hijyen eksikliği ile ilişkilidir.
• Doğrudan temas: Hasta bir kişiye veya virüsü taşıyan birinin ellerine dokunmak.
• Kontamine nesneler: Virüs bulaşmış eşyalar, yiyecekler ve içecekler.
• Damlacık yolu: Virüs ayrıca öksürme ve hapşırma yoluyla da bulaşabilmektedir.

İshal başlamadan günler öncesinden, iyileşmeden sonraki 10. güne kadar dışkı yoluyla virüs atılımı devam edebilmektedir.

Klinik Belirtiler ve Hastalık Seyri

Rotavirüs enfeksiyonunun klinik tablosu, belirtisiz (asemptomatik) seyirden ölümcül dehidratasyon (sıvı kaybı) tablosuna kadar geniş bir yelpazede değişebilir. Klinik hastalık genellikle 6. ve 24. aylar arasında görülür ve bir yaş civarında zirve yapar.

Karakteristik semptomlar şunlardır:

• Ani başlayan, kan ve müküs içermeyen sulu ishal.
• İshal öncesinde veya sonrasında gelişen kusma.
• Belirgin sıvı kaybı ve metabolik asidoz.
• İmmün yetmezliği olan vakalarda olası karaciğer hasarı.

Hastalık genellikle 4-8 gün içinde kendiliğinden sınırlanır ve tam iyileşme sağlanır. Ancak ağır vakalarda hastaneye yatış zorunludur.

Tanı ve Laboratuvar Yöntemleri

Viral ve bakteriyel gastroenteritleri klinik olarak ayırt etmek zor olduğundan kesin tanı için laboratuvar desteği şarttır. En güvenilir tanı, akut dönemde taze dışkıda viral antijenin veya nükleik asidin gösterilmesiyle konur.

Günümüzde tanı amacıyla şu yöntemler kullanılmaktadır:

1. Enzim İmmünoassay (EIA): Antijen arama prensibine dayanır.
2. İmmünokromatografi: Hızlı ve basit sonuç veren kaset testler.
3. PCR (Polimeraz Zincir Reaksiyonu): Moleküler düzeyde tespit sağlar.

Özellikle immünokromatografik kaset testler, dışkı örneğinde aynı anda hem Rotavirüs hem de Adenovirüs antijenlerini tespit edebilen hızlı ve etkili bir yöntemdir.

Korunma Yolları ve Aşılama Stratejileri

Akut gastroenteritlerden korunmada emzirme, el yıkama ve hijyen kuralları temel stratejilerdir. Ancak virüsün düşük dozlarda bile bulaşabilmesi ve çevresel koşullara dayanıklı olması nedeniyle en etkili korunma yolu aşılamadır.

Dünya Sağlık Örgütü, çocuk ölümlerini azaltmak için rotavirüs aşısının ulusal bağışıklama programlarına alınmasını önermektedir. Günümüzde kullanılan iki temel aşı türü bulunmaktadır:

Aşılamayı takiben, vakaların %20'sinde 4. günde görülen hafif ateş dışında ciddi bir yan etki saptanmamıştır. Yaşamın erken döneminde yapılan aşılama, şiddetli enfeksiyon ataklarını ve buna bağlı ölümleri önlemede en etkin yöntemdir.