POLİKİSTİK OVER TANI

Polikistik Over Sendromu Tanı Süreci ve Temel Kriterler

Polikistik Over Sendromu (PCOS) tanısı koymak için günümüzde kullanılan tek ve spesifik bir test bulunmamaktadır. Tanı süreci; hastanın semptomları, aile öyküsü, fiziksel muayene bulguları, laboratuvar sonuçları ve görüntüleme yöntemlerinin bir bütün olarak değerlendirilmesini gerektirir. Bu süreçte en sık başvurulan yöntem Rotterdam Kriterleri olarak bilinen tanı çizelgesidir.

Rotterdam Kriterleri ile PCOS Tanısı

Rotterdam kriterlerine göre, aşağıda belirtilen üç ana maddeden en az ikisinin hastada bulunması durumunda genellikle polikistik over sendromu tanısı konulmaktadır. Ancak kesin tanı için hastanın klinik tablosu çok ayrıntılı bir şekilde incelenmelidir.

1. Ultrasonografi (USG) Bulguları: Yumurtalıklarda (overlerde) 12 veya daha fazla folikül görülmesi ya da over hacminin 10 ml üzerine çıkması.
2. Androjen Hormon Değerleri: Kanda androjen hormonlarının yüksekliği veya buna bağlı olarak gelişen akne, kıllanma (hirsutizm) ve saç kaybı gibi semptomların varlığı.
3. Menstrüel Düzensizlikler: Adet görmeme, adet sürelerinin düzensiz olması, miktar değişiklikleri ve yumurtlamanın gerçekleşmemesi (oligo-ovülasyon veya anovülasyon).

Androgen Excess and PCOS Society Kriterleri

Son zamanlarda en çok kabul gören bir diğer yaklaşım ise Androgen Excess and PCOS Society tarafından yayımlanan kılavuzdur. Bu kılavuza göre tanının kesinleşmesi için aşağıdaki üç kriterin tamamının bir arada bulunması gerekmektedir:

• Klinik veya laboratuvar ortamında doğrulanmış hiperandrojenizm tanısı.
• Over disfonksiyonu veya polikistik over varlığı (Overlerde 25 veya daha fazla folikül bulunması ya da over hacminin 10 ml'den fazla olması).
• Androjen yüksekliğine neden olabilecek diğer olası hastalıkların elenmesi.

Fizik Muayene ve Aile Öyküsünün Önemi

PCOS tanısında fiziksel muayene kritik bir rol oynar. Muayene sırasında vücuttaki kıllanma dağılımı, akne durumu ve saç dökülmesi detaylıca incelenir. Ayrıca hastanın tansiyon ölçümü, kilosu ve Vücut Kitle İndeksi (BMI) hesaplanmalıdır. Gerekli görüldüğü takdirde pelvik fizik muayene de sürece dahil edilir.

Genetik yatkınlık, bu sendromda önemli bir faktördür. Anne, kız kardeş veya yakın kadın akrabalarda PCOS öyküsü sorgulanmalıdır. Aile bireylerinden birinde bu sendromun bulunması, diğer bireylerde görülme olasılığını yaklaşık %40 oranında artırmaktadır.

Laboratuvar Testleri ve Hormonal Değerlendirme

Tanı aşamasında ve diğer hastalıkların elenmesinde birçok farklı laboratuvar testi kullanılmaktadır. Bu testlerin sonuçları, hastanın genel sağlık tablosuyla birlikte yorumlanmalıdır.

Temel Hormon Testleri

• FSH ve LH: Hipofizden salınan bu hormonlar yumurta gelişimini ve çatlamasını kontrol eder. PCOS vakalarında LH seviyesi genellikle yükselirken, FSH normal veya düşük seyredebilir. LH/FSH oranının 3 ve üzerinde olması eskiden bir tanı kriteri olsa da günümüzde sadece fikir verici bir parametre olarak kabul edilmektedir.
• Progesteron: Ovülasyon sonrası salgılanan bu hormonun düşük seviyede olması, yumurtlamanın gerçekleşmediğine işaret eder. Genellikle beklenen ovülasyondan 7 gün sonra bakılır; 14 ng/ml altındaki değerler ovülasyonun olmadığını düşündürür.
• Testosteron: PCOS'ta seviyeleri genellikle yüksektir ve akne, kıllanma gibi semptomlardan sorumludur. Total testosteron için 40 ng/dl üzeri yakından takip edilmelidir. Serbest testosteron seviyeleri de bu süreçte artış gösterebilir.
• DHEA-S ve Androstenedione: Adrenal bezlerden ve overlerden salınan bu androjenler PCOS'ta çoğunlukla artar. DHEA-S değerinin 200 ug/dl üstü olması şüpheli kabul edilir ve tümör ihtimaline karşı değerlendirilir.

AMH (Anti-Müllerian Hormon) Değerleri

Overlerin çalışma kapasitesini gösteren AMH, PCOS tanısında ve takibinde son yıllarda öne çıkan bir parametredir. Özellikle 35 yaş üstü kadınlarda USG bulguları net olmadığında AMH seviyeleri yol göstericidir.

Ayırıcı Tanı ve Diğer Sağlık Parametreleri

PCOS semptomları diğer bazı hormonal bozukluklarla karışabilir. Bu nedenle TSH, T3, T4 testleri ile tiroid sorunları; Kortizol testi ile Cushing sendromu; Prolaktin testi ile hiperprolaktinemi elenmelidir. Ayrıca konjenital adrenal hiperplazi için 17-Hidroksiprogesteron ve akromegali için IGF-1 testlerine başvurulabilir.

Metabolik riskleri değerlendirmek amacıyla şu testler de sürece dahil edilir:

• Lipit Profili: HDL, LDL, Total Kolesterol ve Trigliseritler.
• Şeker Dengesi: Açlık kan şekeri, HbA1c ve açlık insülini.
• Destekleyici Tahliller: Magnezyum, Çinko, Selenyum, D vitamini, B12, Folik asit, Demir/Ferritin, Karaciğer enzimleri (AST, ALT, GGT) ve inflamasyon belirteçleri (CRP, Sedim).

Görüntüleme Yöntemleri ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Transvajinal veya abdominal USG ile yumurtalıklar değerlendirilir; transvajinal yöntem daha doğru sonuçlar verir. PCOS hastalarında yumurtalıklar normalin 2-3 katı büyüklükte olabilir ve tipik olarak inci tanesi gibi dizilmiş küçük foliküller izlenir.

Önemli Notlar:

• Doğum Kontrol Hapları: Oral kontraseptif kullanımı laboratuvar sonuçlarını, özellikle androjen değerlerini doğrudan etkiler. En doğru sonuçlar için bu ilaçların en az 3 ay önce bırakılmış olması gerekir.
• Genç Kadınlar: Ergenlik döneminden sonraki ilk 8 yıl içinde USG'de görülen polikistik yapı her zaman sendrom anlamına gelmeyebilir.
• Görünüm vs. Sendrom: Her 3 kadından 1'inde polikistik over görünümü olabilir; ancak bu durum tek başına PCOS tanısı koymak için yeterli değildir. Tanı için klinik ve laboratuvar bulguları eşlik etmelidir.