diyabetes mellitus

Diyabetes Mellitus (Şeker Hastalığı) Nedir?

Diyabetes Mellitus, yaygın adıyla şeker hastalığı; insülin eksikliği, insülin direnci veya her iki durumun birleşimi sonucunda kan şekerinin normal değerlerin üzerine çıkmasıyla karakterize kronik bir hastalıktır. Günümüzde hareketsiz yaşam tarzı, sağlıksız beslenme alışkanlıkları ve artan obezite oranları nedeniyle diyabet görülme sıklığı hem dünyada hem de ülkemizde bir salgın hızıyla artış göstermektedir.

Türkiye'de gerçekleştirilen TURDEP-2 çalışması, toplumun %13.7'sinin diyabet hastası olduğunu ortaya koymuştur. Çalışmanın daha dikkat çekici sonucu ise nüfusun yaklaşık %28'inde prediyabet (gizli şeker) olarak adlandırılan şeker metabolizması bozukluğunun saptanmış olmasıdır. Bu veriler, ülkemizdeki tablonun küresel rakamlarla benzer şekilde ciddi boyutlarda olduğunu kanıtlamaktadır.

Diyabet Hastalığının Sınıflandırılması

Şeker hastalığı, oluşum mekanizmalarına göre farklı tiplere ayrılmaktadır. Klinik pratikte en sık karşılaşılan diyabet formları şunlardır:

1. Tip 1 Diyabetes Mellitus

Pankreastaki insülin üreten Beta hücrelerinin otoimmün nedenlerle harap olması sonucu gelişir. Vücutta insülin üretimi tamamen durduğu için bu form İnsülin Bağımlı Diyabetes Mellitus olarak da bilinir. Tüm vakaların yaklaşık %10'unu oluşturan bu tip, genellikle çocukluk çağında başlar ve hastalar çoğunlukla zayıf bireylerdir. Tedavide mutlak suretle dışarıdan insülin desteği gereklidir.

2. Tip 2 Diyabetes Mellitus

Kısmi insülin eksikliği ve ağırlıklı olarak insülin direnci nedeniyle ortaya çıkar. Diyabet vakalarının %90'ını oluşturan bu form, genellikle 30 yaş üzerindeki ve fazla kilolu bireylerde görülür. Vücutta insülin üretimi devam etse de obezite gibi faktörler bu hormonun etkisini engeller. Dünya genelinde en hızlı artış gösteren diyabet tipidir.

3. Gestasyonel Diyabetes Mellitus

Daha önce şeker hastalığı tanısı olmayan kadınlarda, ilk kez gebelik döneminde ortaya çıkan şeker metabolizması bozukluğudur.

4. Sekonder Diyabetes Mellitus

Cerrahi müdahaleler, travmalar, kullanılan ilaçlar, hormonal bozukluklar veya enfeksiyonlar gibi pankreasın insülin üretimini ya da kullanımını bozan ikincil nedenlere bağlı olarak gelişen diyabet formudur.

Diyabet Belirtileri ve Tanı Kriterleri

Kan şekeri yükselen bireylerde tipik olarak çok su içme, sık idrara çıkma, ağız kuruluğu, görme bulanıklığı, halsizlik ve ekstremitelerde (el ve ayaklarda) yanma hissi gibi semptomlar gözlenir. Tanı süreci, hastanın klinik özellikleri ve laboratuvar bulgularının (HbA1c, insülin, c-peptit vb.) değerlendirilmesiyle netleşir.

(OGTT: Oral Glukoz Tolerans Testi veya Şeker Yükleme Testi)

Diyabetin Komplikasyonları

Diyabetin komplikasyonları, hastalığın seyri ve müdahale hızına göre iki ana gruba ayrılmaktadır:

• Akut Komplikasyonlar: Ani gelişen ve hızlı müdahale edilmediğinde hayati risk taşıyan durumlardır. Bunlar arasında Hiperglisemi (yüksek şeker), Hipoglisemi (düşük şeker), Diyabetik Ketoasidoz ve Hiperosmolar Non-Ketotik Koma yer alır.
• Kronik Komplikasyonlar: Yıllar içinde yüksek kan şekerinin damar ve sinir yapısını bozmasıyla oluşur. Diyabetik Retinopati (göz), Diyabetik Nefropati (böbrek), Diyabetik Nöropati (sinir sistemi), koroner kalp hastalıkları, diyabetik ayak yaraları ve inme bu gruptadır.

Diyabet Tedavi Yöntemleri

Tedavinin temel amacı, kan şekerini normal sınırlar içinde tutarak komplikasyonları önlemek ve yaşam kalitesini artırmaktır. Diyabet yönetimi üç temel sütun üzerine inşa edilir:

1. Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivite, tedavinin en kritik basamağıdır.

• Diyet: Her hasta bir diyetisyen eşliğinde; obezite, hipertansiyon ve kalp hastalıkları gibi ek risk faktörleri göz önüne alınarak hazırlanan bir beslenme programı uygulamalıdır. Genel kurallar arasında 3 ana ve 3 ara öğün düzeni, lifli gıda tüketimi, yüksek sıvı alımı (günlük 2.5-3 litre) ve düşük glisemik indeksli beslenme yer alır.
• Egzersiz: Haftada 3-5 gün, 30-60 dakika arası düzenli aktivite önerilir. Egzersiz, insülin direncini azaltır. Ancak kan şekeri 100 mg/dl'nin altında veya 250 mg/dl'nin üzerinde ise egzersiz yapılmamalıdır. İdeal zamanlama yemekten 1-2 saat sonrasıdır.

2. İlaç Tedavisi

Genellikle Tip 2 diyabetlilerde kullanılan bu ajanlar, vücudun mevcut insülin rezervini daha etkin kullanmasını sağlar. Metformin, Sülfanilüre grubu, Glinidler, SGLT-2 inhibitörleri ve deri altına enjekte edilen GLP-1 Agonistleri gibi farklı sınıflarda ilaçlar mevcuttur. Tedavi planlanırken sadece şeker düşürmek değil; kilo ve kolesterol yönetimi de hedeflenir.

3. İnsülin Tedavisi

En güçlü şeker düşürücü yöntemdir. Tip 1 diyabetlilerde ve ilaçla kontrol edilemeyen Tip 2 vakalarında kullanılır. Ülkemizde kalem şeklinde deri altı enjeksiyonlar kullanılırken, dünyada solunum yoluyla alınan formlar (Afrezza) da mevcuttur. İnsülinler; kısa/hızlı, orta ve uzun (bazal) etkili olmak üzere üç grupta incelenir.

Diyabette Tedavi Hedefleri

Güncel ve Deneysel Tedavi Yaklaşımları

Diyabet alanındaki bilimsel çalışmalar hız kesmeden devam etmektedir. Günümüzde uygulanan veya araştırılan bazı ileri yöntemler şunlardır:

• Metabolik Cerrahi: Uygun hastalarda uygulanan diyabet cerrahisidir.
• İnsülin Pompası: Sürekli cilt altı insülin infüzyonu sağlayan cihazlardır.
• Pankreas Nakli: Klasik organ nakli uygulamasıdır.
• iPSC ve Transplantasyon: Pankreas adacık hücresi üretimi üzerine yapılan deneysel çalışmalardır. Bu yöntemin gelecekte diyabete kalıcı çözüm olma potansiyeli bulunmaktadır.