Modern sanayi toplumlarında, vardiyalı çalışanların sayısı giderek artmaktadır Vardiyalı çalışma düzeni birçok uyku problemini ve buna bağlı komplikasyonları da beraberinde getirmektedir. Aslında bilinçli düzenlemelerle çözümlenebilecek olan bu problemler vardiyalı çalışanların, işverenlerin, işçi örgütlerinin, uyku-uyanıklık ritmi konusunda eğitilmesi ile çözülebilir. Böylece vardiyalı çalışma sırasında ortaya çıkan komplikasyonların da azaltılması mümkün hale gelecektir.

Vardiyalı çalışanlar 3 nedenle uyku saatlerinde problem yaşamaktadırlar:

Bunlardan birincisi sirkadiyen ritmin uyumsuzluğudur. Gündüz uyanık olup, gece uyumaya senkronize olmuş biyolojik saatimiz, gece vardiyasında çalışmaya başlamamız ile birlikte yeni duruma adapte olmaya çalışır. Ancak bu adaptasyon günler ve hatta haftalar sürmektedir. Uyku-uyanıklık ritminin yeni bir saat düzenine adaptasyonu, diğer ritmlere göre daha çabuk ve kolay da olsa, en az 5 gün sürmektedir. İnsan ancak bu süre sonunda gündüzleri uyuyabilir, geceleri kısmen uyanık kalabilir hale gelmektedir. Dolayısı ile bu süreden daha kısa süre ile yapılan vardiya değişiklikleri yeni düzene henüz adapte olamayan organizmayı yeniden uyum yapmak zorunda bırakacaktır.

İkinci uyumsuzluk nedeni ise uyku yoksunluğu sonucu olandır. Vardiyalı çalışanlar aşağıda değinilecek nedenlerle çoğunlukla kronik bir uyku yoksunluğu içindedirler. Gece vardiyalarında çalışanlar, sabahları evlerine gittiklerinde uyumakta güçlük çekmektedirler. Burada gürültü faktörü yanında kronobiyolojik nedenlerle organizmanın uyanıklığa eğilimli bir dönemde olmasının da rolü vardır. En iyi şartlarda gündüz uykuları 4-5 saati geçmemekte ve bu da belli bir dönem sonunda birikmiş uyku yoksunluğuna sebep olmaktadır. Öğleden sonra vardiyalarında çalışanlar da gece eve geç gelip, geç yatmaktadırlar. Sabah da diğer insanlarla birlikte uyanmak zorunda kaldıklarında, uyku sürelerinde belli bir oranda eksiklik ortaya çıkacaktır. Sabah vardiyalarının 06:00 da başladığı bazı Avrupa ülkelerinde erken kalkmanın yarattığı uyku yoksunluğu da diğer bir sebep olarak karşımıza çıkmaktadır.

Vardiyalı çalışanların uyumsuzluklarında üçüncü faktör ise sosyal nedenlerdir. Diğer insanların çalıştığı saatlerde uyumak yeterli bir uykuyu sağlayamadığı gibi, diğer insanların uyuduğu saatlerde çalışıyor olmak sosyal açıdan uyumsuzluğa ve mutsuzluğa sebep olacaktır.

 

Türk Uyku Araştırmaları Derneği